Türkiyede iç ve dış kuvvetler Test 1

Türkiye'de rüzgâr erozyonunun en fazla görüldüğü Konya Karapınar çevresinde, rüzgârın taşıdığı malzemelerin kayaları aşındırmasıyla oluşan bir yer şekli gözlemlenmiştir. Bu yer şekli aşağıdakilerden hangisidir?

A) Mantar kaya
B) Polyeler
C) Lapyalar
D) Peribacaları

Sevgili öğrenciler, bu soru Türkiye'deki rüzgâr erozyonu ve bu erozyonun oluşturduğu yer şekilleri hakkında temel bilgilerinizi ölçüyor. Soruyu adım adım inceleyelim:

• Sorunun Anahtar Noktaları: Soruda "Konya Karapınar çevresi", "rüzgâr erozyonu", "rüzgârın taşıdığı malzemelerin kayaları aşındırması" ve "oluşan bir yer şekli" ifadeleri geçiyor. Bu ifadeler, rüzgârın aşındırma (aşındırma veya abrazyon) etkisiyle oluşan bir yer şeklini aradığımızı gösteriyor. Konya Karapınar, Türkiye'de rüzgâr erozyonunun en etkili olduğu bölgelerden biridir.
• Rüzgâr Erozyonu (Aeolian Erozyon): Rüzgâr, özellikle kurak ve yarı kurak bölgelerde, taşıdığı kum ve toz gibi malzemelerle kayaları aşındırır. Bu sürece "rüzgâr abrazyonu" veya "kum püskürtmesi" denir. Rüzgârın taşıdığı tanecikler genellikle yerden belirli bir yüksekliğe kadar etkili olduğu için, kayaların alt kısımları üst kısımlarına göre daha fazla aşınır.
• Seçenekleri İnceleyelim:
• A) Mantar kaya: Rüzgârın taşıdığı kum tanecikleri, genellikle yerden 1-1.5 metre yüksekliğe kadar daha yoğun ve etkili bir şekilde aşındırma yapar. Bu durum, bir kayanın alt kısmının üst kısmına göre daha fazla aşınmasına neden olur. Sonuç olarak, kayanın altı daralır ve üst kısmı daha geniş kalır, bu da mantara benzeyen bir şekil oluşturur. Bu yer şekline mantar kaya denir. Konya Karapınar gibi rüzgâr erozyonunun yoğun olduğu yerlerde sıkça rastlanır. Bu tanım, sorudaki "rüzgârın taşıdığı malzemelerin kayaları aşındırmasıyla oluşan" ifadeyle birebir örtüşmektedir.
• B) Polyeler: Polyeler, karstik bölgelerde (kalker, jips gibi eriyebilen kayaçların yaygın olduğu yerlerde) yeraltı sularının etkisiyle oluşan geniş, düz tabanlı çukurluklardır. Rüzgâr erozyonu ile doğrudan bir ilgisi yoktur.
• C) Lapyalar: Lapyalar da karstik bölgelerde, yağmur sularının eriyebilen kayaç yüzeylerinde oluşturduğu küçük oluklar, yarıklar veya çukurluklardır. Rüzgâr erozyonu ile ilgisi yoktur.
• D) Peribacaları: Peribacaları, genellikle volkanik tüf gibi yumuşak kayaçların, üzerindeki daha sert bazalt veya andezit gibi şapkalar tarafından korunmasıyla oluşan, su erozyonunun (yağmur ve akarsu) ana etken olduğu yer şekilleridir. Rüzgâr da ikincil bir etken olabilir ancak birincil oluşum mekanizması su erozyonudur ve mantar kayalardaki gibi doğrudan rüzgârın aşındırma etkisiyle oluşan bir şekil değildir.
• Sonuç: Soruda belirtilen özellikler (Konya Karapınar, rüzgâr erozyonu, rüzgârın taşıdığı malzemelerin aşındırması) göz önüne alındığında, bu tanıma en uygun yer şekli mantar kayadır.

Cevap A seçeneğidir.