Merhaba sevgili öğrenciler!
Bugünkü sorumuz, Türkçedeki ses olaylarından biri olan "ünsüz benzeşmesi" (diğer adıyla ünsüz sertleşmesi) ile ilgili. Gelin, bu ses olayını adım adım öğrenelim ve doğru cevabı bulalım.
- Ünsüz Benzeşmesi (Sertleşmesi) Nedir?
- Türkçede bazı sert ünsüzler (f, s, ş, ç, k, p, h, t) vardır. Biz bunlara "FıSTıkÇı ŞaHaP" kuralı deriz, çünkü bu harfler bu kelime grubunda toplanmıştır.
- Bir kelime veya kök bu sert ünsüzlerden biriyle bittiğinde, ona eklenen ve "c, d, g" gibi yumuşak ünsüzlerle başlayan bir ek, bu sert ünsüzün etkisiyle kendisi de sertleşir.
- Yani, 'c' -> 'ç', 'd' -> 't', 'g' -> 'k' olur.
- Örnek: "kitap" (p sert) + "-cı" (c yumuşak) = "kitapçı" (c sertleşip ç olmuştur).
- Örnek: "dolap" (p sert) + "-da" (d yumuşak) = "dolapta" (d sertleşip t olmuştur).
- Şimdi seçeneklerimizi bu kurala göre inceleyelim:
- A) kitapçı: 'kitap' kelimesi 'p' (sert ünsüz) ile bitmiş, '-cı' eki 'c' (yumuşak ünsüz) ile başlamıştır. 'p' sesi 'c'yi 'ç'ye dönüştürerek 'kitapçı' olmuştur. Bu da ünsüz benzeşmesi kuralına uyar.
- B) ağaçtan: Bu seçenekteki 'ağaçtan' kelimesini inceleyelim. Kelimenin kökü 'ağaç'tır ve 'ç' sert bir ünsüzdür (FıSTıkÇı ŞaHaP grubundan). Bu köke '-dan' ayrılma hal eki gelmiştir. Normalde '-dan' eki yumuşak 'd' ile başlar. Ancak 'ağaç' kelimesinin sonundaki sert 'ç' ünsüzü, kendisinden sonra gelen '-dan' ekinin başındaki yumuşak 'd' ünsüzünü sertleştirerek 't'ye dönüştürmüştür. Böylece 'ağaç-dan' yerine 'ağaçtan' olmuştur. İşte bu durum, ünsüz benzeşmesidir.
- C) renkli: 'renk' kelimesi 'k' (sert ünsüz) ile bitmiş, '-li' eki 'l' (yumuşak ünsüz) ile başlamıştır. Ancak 'l' harfi, 'c, d, g' grubunda yer almadığı için burada ünsüz benzeşmesi olmaz.
- D) kalemlik: 'kalem' kelimesi 'm' (yumuşak ünsüz) ile bitmiştir. Kelime kökü sert ünsüzle bitmediği için burada ünsüz benzeşmesi kuralı uygulanamaz.
- E) defterim: 'defter' kelimesi 'r' (yumuşak ünsüz) ile bitmiştir. Kelime kökü sert ünsüzle bitmediği için burada da ünsüz benzeşmesi kuralı uygulanamaz.
Yukarıdaki açıklamalara göre, 'ağaçtan' kelimesinde 'ç' sert ünsüzü, kendisinden sonra gelen 'd' yumuşak ünsüzünü 't'ye dönüştürerek ünsüz benzeşmesine neden olmuştur.
Cevap B seçeneğidir.
