🎓 Dış kuvvetler test çöz TYT Test 1 - Ders Notu
Bu ders notu, TYT coğrafya konularından "Dış Kuvvetler" başlığı altında yer alan akarsular, rüzgarlar, buzullar, dalga ve akıntılar ile karstik şekillerin aşındırma ve biriktirme faaliyetlerini özetlemektedir. Testi çözerken bu temel kavramları ve şekilleri hatırlamanız size yardımcı olacaktır.
📌 Dış Kuvvetler Nedir?
Yer kabuğunun şekillenmesinde etkili olan ve enerjisini Güneş'ten ve yer çekiminden alan kuvvetlerdir. Akarsular, rüzgarlar, buzullar, dalgalar ve yeraltı suları gibi unsurlar, yeryüzünü aşındırır, taşıyarak biriktirir ve yeni şekiller oluşturur.
- Enerji Kaynağı: Güneş ve yer çekimi.
- Temel Faaliyetler: Aşındırma, taşıma, biriktirme.
- Etki Alanı: Yeryüzünün dış kısmında etkilidirler.
💡 İpucu: Dış kuvvetler, iç kuvvetlerin oluşturduğu yüksek yerleri (dağları, platoları) aşındırarak yeryüzünü düzleştirmeye çalışır. Bu sürece denge profili oluşumu denir.
📌 Akarsu Şekilleri
Akarsular, yeryüzünü en çok şekillendiren dış kuvvettir. Hem aşındırma hem de biriktirme faaliyetleriyle birçok farklı yer şekli oluştururlar.
Akarsu Aşındırma Şekilleri 🌊
Akarsuyun yatağını derinleştirmesi, genişletmesi ve geriye doğru aşındırmasıyla oluşan şekillerdir.
- Vadi: Akarsuyun içinde aktığı oluktur. Çentik vadi (V şeklinde), boğaz vadi (dağları enine yarar), kanyon vadi (basamaklı), geniş tabanlı vadi gibi tipleri vardır.
- Menderes (Büklüm): Akarsuyun eğiminin azaldığı yerlerde yatak içinde çizdiği S şeklindeki kıvrımlardır.
- Peribacaları: Volkanik arazilerde, farklı dirençteki kayaçların akarsu ve sel suları tarafından aşındırılmasıyla oluşan şapkalı sütunlardır.
- Peneplen (Yontuk Düz): Uzun süreli aşındırma sonucunda, yeryüzünün deniz seviyesine yakın, hafif dalgalı bir düzlüğe dönüşmesidir.
- Dev Kazanı: Şelalelerin döküldüğü yerde suyun aşındırmasıyla oluşan çukurluklardır.
Akarsu Biriktirme Şekilleri 🏞️
Akarsuyun eğiminin azaldığı, akış hızının yavaşladığı yerlerde taşıdığı malzemeyi bırakmasıyla oluşan şekillerdir.
- Delta Ovası: Akarsuyun taşıdığı alüvyonları denize veya göle döküldüğü yerde biriktirmesiyle oluşan verimli ovalardır (Örn: Çukurova, Bafra, Çarşamba).
- Birikinti Konisi ve Yelpazesi: Dağlık alanlardan inen akarsuların eğimin azaldığı yerde taşıdığı malzemeyi koni veya yelpaze şeklinde biriktirmesiyle oluşur.
- Irmak Adası (Kum Adası): Akarsu yatağı içinde, akış hızının azaldığı yerlerde oluşan kum ve çakıl birikintileridir.
- Seki (Taraça): Akarsu yatağının tektonik hareketler veya iklim değişiklikleri sonucu basamaklı bir yapı kazanmasıdır.
- Taban Seviyesi Ovası: Akarsuyun denge profiline ulaşmış ve yatağını genişleterek oluşturduğu düzlüklerdir.
⚠️ Dikkat: Delta oluşumu için kıyının sığ olması, gelgit etkisinin az olması ve akarsuyun bol alüvyon taşıması gerekir.
📌 Rüzgar Şekilleri
Rüzgarlar, kurak ve yarı kurak iklim bölgelerinde, bitki örtüsünden yoksun alanlarda etkili olan bir dış kuvvettir. Kum ve tozları taşıyarak aşındırma ve biriktirme yapar.
Rüzgar Aşındırma Şekilleri 🌬️
Rüzgarın taşıdığı kum taneciklerinin çarparak kayaçları aşındırmasıyla oluşur.
- Mantarkaya (Şeytan Masası): Farklı dirençteki kayaçların rüzgar tarafından alt kısımlarının daha çok aşındırılmasıyla oluşan mantar şekilli yapılardır.
- Yardang: Rüzgarın aşındırmasıyla oluşan uzun, paralel oluklardır.
- Tafoni: Kayaç yüzeylerinde rüzgarın oluşturduğu küçük oyuk ve kovuklardır.
Rüzgar Biriktirme Şekilleri 🏜️
Rüzgarın taşıdığı kum ve tozları hızının azaldığı yerlerde bırakmasıyla oluşur.
- Kumul: Rüzgarın taşıdığı kumların birikmesiyle oluşan tepelerdir.
- Barkan: Hilal şeklinde kumullardır.
- Lös: Rüzgarın taşıdığı ince kum ve kil boyutundaki malzemelerin geniş alanlara birikmesiyle oluşan topraklardır.
💡 İpucu: Rüzgar aşındırma ve biriktirme şekilleri daha çok çöl ve bozkır gibi bitki örtüsünün cılız olduğu alanlarda görülür.
📌 Buzul Şekilleri
Buzullar, yüksek enlemlerde (kutup bölgeleri) ve yüksek dağlarda etkili olan, kütlesel hareket eden buz örtüleridir. Aşındırma ve biriktirme faaliyetleriyle yeryüzünü şekillendirirler.
Buzul Aşındırma Şekilleri 🏔️
Buzul kütlesinin hareket ederken altındaki ve yanlarındaki kayaçları sürüklemesi ve cilalamasıyla oluşur.
- Sirk Çukuru: Buzulların dağ yamaçlarında oluşturduğu yarım daire veya çanak şeklindeki çukurluklardır. Buzullar eriyince sirk gölleri oluşabilir.
- Buzul Vadisi (Tekne Vadi): Buzulların aşındırmasıyla oluşan U şeklindeki vadilerdir.
- Hörgüçkaya: Buzul aşındırmasıyla oluşan, bir tarafı dik, diğer tarafı eğimli ve cilalı kayaçlardır.
Buzul Biriktirme Şekilleri ❄️
Buzulların taşıdığı malzemeleri erimeye başladığı yerlerde bırakmasıyla oluşur.
- Moren (Buzul Taşları): Buzulların taşıyıp biriktirdiği farklı boyutlardaki taş, kum ve kilden oluşan yığınlardır.
- Sandur Ovası: Buzul eriyik sularının taşıdığı malzemeleri buzul önünde biriktirmesiyle oluşan düzlüklerdir.
- Drumlin: Buzul hareket yönüne paralel uzanan, balina sırtı şeklindeki moren tepeleridir.
⚠️ Dikkat: Türkiye'de buzullar sadece yüksek dağların zirve kesimlerinde (Örn: Ağrı, Cilo, Kaçkar Dağları) etkilidir. Buzul şekillerine rastlamak için genellikle 2000-2500 metrenin üzerindeki yüksekliklere çıkmak gerekir.
📌 Dalga ve Akıntı Şekilleri
Deniz ve okyanuslardaki dalgalar ile akıntılar, kıyıları aşındırarak ve taşıdıkları malzemeleri biriktirerek şekillendirir.
Dalga ve Akıntı Aşındırma Şekilleri 🌊
Dalgaların kıyıya çarparak ve taşıdığı malzemelerle kıyıyı aşındırmasıyla oluşur.
- Falez (Yalıyar): Dalgaların kıyıdaki dik yamaçları aşındırmasıyla oluşan uçurumlardır. Dağların kıyıya paralel uzandığı yerlerde yaygındır (Karadeniz ve Akdeniz kıyıları).
- Aşınım Platformu: Falezlerin önünde, dalgaların aşındırmasıyla oluşan düzlüklerdir.
Dalga ve Akıntı Biriktirme Şekilleri 🏖️
Dalgaların ve akıntıların taşıdığı kum, çakıl gibi malzemeleri kıyıda biriktirmesiyle oluşur.
- Kumsal (Plaj): Dalgaların kıyıda biriktirdiği ince kum ve çakıllardan oluşan düzlüklerdir.
- Kıyı Oku: Dalgaların ve akıntıların taşıdığı malzemeleri kıyıdan denize doğru uzanan bir dil şeklinde biriktirmesiyle oluşur.
- Lagün (Deniz Kulağı): Bir koyun önünün kıyı oku ile kapanması sonucu oluşan sığ göllerdir (Örn: Büyükçekmece, Küçükçekmece, Terkos gölleri).
- Tombolo (Saplı Ada): Bir adanın kıyı oku ile ana karaya bağlanmasıyla oluşan yarımadalardır (Örn: Kapıdağ Yarımadası, Sinop Yarımadası).
💡 İpucu: Kıyı şekillerinin oluşumunda dalgaların yanı sıra, kıyı çizgisi, kıyı derinliği, akıntılar ve gelgit de etkilidir.
📌 Karstik Şekiller (Yeraltı Suları)
Kalker (kireç taşı), jips (alçı taşı), kaya tuzu gibi eriyebilen kayaçların yaygın olduğu bölgelerde, yeraltı sularının kimyasal çözünme (erime) ve biriktirme faaliyetleriyle oluşan şekillerdir.
Karstik Aşındırma (Erime) Şekilleri 🗿
Yeraltı sularının kayaçları eriterek oluşturduğu şekillerdir.
- Lapya: Karstik arazideki en küçük erime çukurlarıdır.
- Dolin: Lapyalardan daha büyük, yuvarlak veya oval erime çukurluklarıdır.
- Uvala: Birden fazla dolinin birleşmesiyle oluşan daha büyük çukurluklardır.
- Polye: Karstik arazideki en büyük erime çukurluklarıdır. Tabanları tarım için elverişli olabilir (Örn: Elmalı, Kestel, Acıpayam ovaları).
- Mağara: Yeraltı sularının kayaçları eriterek oluşturduğu boşluklardır.
- Obruk: Mağara tavanlarının çökmesiyle oluşan derin kuyulardır (Örn: Cennet ve Cehennem Obrukları).
Karstik Biriktirme Şekilleri ✨
Yeraltı sularının eriterek taşıdığı mineralleri, suyun buharlaşmasıyla tekrar katı hale getirerek biriktirmesiyle oluşur.
- Sarkıt: Mağara tavanından aşağı doğru sarkan kireç taşı birikintileridir.
- Dikit: Mağara tabanından yukarı doğru yükselen kireç taşı birikintileridir.
- Sütun: Sarkıt ve dikitlerin birleşmesiyle oluşan yapılardır.
- Traverten: Kireçli suların yeryüzüne çıkarak basamaklar halinde biriktirdiği beyaz renkli oluşumlardır (Örn: Pamukkale Travertenleri).
⚠️ Dikkat: Türkiye'de karstik şekiller en çok Akdeniz Bölgesi'nde, özellikle Toros Dağları'nda yaygındır.
