Sevgili öğrenciler, fiil çatısı konusu, fiilin özneyle olan ilişkisini ve eylemin kim tarafından, nasıl yapıldığını anlamamızı sağlar. Dönüşlü çatı da bu çatı türlerinden biridir. Şimdi adım adım bu soruyu inceleyelim:
- Dönüşlü Çatı Nedir?
Dönüşlü çatılı fiillerde, eylemi yapan (özne) ile eylemden etkilenen kişi veya varlık aynıdır. Yani özne, eylemi kendi kendine yapar ve eylem tekrar özneye döner. Bu tür fiiller genellikle fiil köküne "-n" veya "-l" eklerinden birini alarak oluşur. (Örnek: giyinmek, taranmak, yıkanmak).
- Şimdi seçenekleri inceleyelim:
- A) Ayşe yıkandı.
- Buradaki fiil "yıkandı"dır. Fiilin kökü "yıkamak"tır. "-n" eki alarak "yıkanmak" olmuştur.
- Özne "Ayşe"dir.
- Ayşe, yıkama eylemini kendi kendine yapmıştır. Yani Ayşe, kendini yıkamıştır. Eylem Ayşe'den çıkıp tekrar Ayşe'ye dönmüştür.
- Bu nedenle, "Ayşe yıkandı" cümlesindeki fiil dönüşlü çatılıdır.
- B) Araba yıkandı.
- Buradaki fiil de "yıkandı"dır.
- Özne "Araba"dır.
- Ancak araba kendi kendini yıkayamaz. Bu eylem başkası tarafından yapılmıştır (örneğin, "Mehmet arabayı yıkadı" cümlesinin edilgen hali gibi). Eylemi yapan belli değildir veya vurgulanmamıştır.
- Bu tür fiillere "edilgen çatılı" fiil denir. Edilgen çatıda da "-n" veya "-l" ekleri kullanılır ama eylemi yapan başkasıdır, özne eylemden etkilenendir.
- C) Bebek uyudu.
- Buradaki fiil "uyudu"dur. Fiilin kökü "uyumak"tır.
- Özne "Bebek"tir.
- Bebek, uyuma eylemini doğrudan kendisi yapmıştır. Fiil kökünde herhangi bir "-n" veya "-l" eki yoktur ve eylem zaten öznenin doğrudan yaptığı bir iştir.
- Bu tür fiillere "etken çatılı" fiil denir.
- D) Kitap okundu.
- Buradaki fiil "okundu"dur. Fiilin kökü "okumak"tır. "-un" eki alarak "okunmak" olmuştur.
- Özne "Kitap"tır.
- Kitap kendi kendini okuyamaz. Bu eylem de başkası tarafından yapılmıştır (örneğin, "Öğrenci kitabı okudu" cümlesinin edilgen hali gibi).
- Bu da "edilgen çatılı" bir fiildir.
Yukarıdaki açıklamalardan da anlaşılacağı gibi, eylemi yapanın aynı zamanda eylemden etkilenen olduğu tek seçenek A seçeneğidir.
Cevap A seçeneğidir.
