Merhaba sevgili öğrenciler!
Bugün sizlerle fiillerin çatı özelliklerinden biri olan "oldurgan çatı" konusunu ele alacağız. Bir fiilin oldurgan çatılı olup olmadığını anlamak için öncelikle "geçişli" ve "geçişsiz" fiil kavramlarını iyi bilmemiz gerekiyor. Haydi, adım adım ilerleyelim:
- 1. Fiilde Çatı Nedir?
- Fiilde çatı, fiilin özne ve nesne ile olan ilişkisini gösteren bir özelliktir. Fiiller çatılarına göre iki ana başlıkta incelenir: Özne-yüklem ilişkisine göre (etken, edilgen, dönüşlü, işteş) ve Nesne-yüklem ilişkisine göre (geçişli, geçişsiz, oldurgan, ettirgen). Bizim sorumuz nesne-yüklem ilişkisiyle ilgili, özellikle de "oldurgan çatı" ile.
- 2. Geçişli ve Geçişsiz Fiil Nedir?
- Bir fiilin başına "onu" kelimesini getirebiliyorsak o fiil geçişlidir (nesne alabilir). Örneğin: "onu okumak", "onu sevmek".
- Bir fiilin başına "onu" kelimesini getiremiyorsak o fiil geçişsizdir (nesne alamaz). Örneğin: "onu uyumak" (olmaz), "onu gülmek" (olmaz).
- 3. Oldurgan Çatı Nedir?
- Oldurgan çatılı fiiller, aslında geçişsiz olan bir fiilin, "-t, -r, -dır (-dir, -dur, -dür, -tır, -tir, -tur, -tür)" eklerinden birini alarak geçişli hale gelmesidir. Yani, eylemi başkasına yaptırma anlamı katar. Kısacası, "geçişsiz bir fiili geçişli hale getirmek" demektir.
- Örnek: "Uyumak" (geçişsiz) → "Uyutmak" (oldurgan, çünkü artık "onu uyutmak" diyebiliriz).
- Şimdi seçenekleri tek tek inceleyelim:
- A) Çocuk uyudu.
- Fiil: "uyudu".
- Kök fiil: "uyumak".
- "Onu uyumak" diyebiliyor muyuz? Hayır, diyemiyoruz. Demek ki "uyumak" fiili geçişsizdir.
- Fiilde oldurganlık eki (-t, -r, -dır) var mı? Yok.
- Bu fiil geçişsiz çatılıdır.
- B) Anne çocuğu uyuttu.
- Fiil: "uyuttu".
- Kök fiil: "uyumak". Daha önce de belirttiğimiz gibi "uyumak" fiili geçişsizdir.
- "Uyumak" fiiline "-t" eki gelerek "uyutmak" fiili oluşmuş.
- Şimdi "onu uyutmak" diyebiliyor muyuz? Evet, diyebiliyoruz ("Anne çocuğu uyuttu" cümlesinde "çocuğu" kelimesi nesnedir).
- Geçişsiz olan "uyumak" fiili, "-t" ekini alarak geçişli hale gelmiştir. Bu durum, fiilin oldurgan çatılı olduğunu gösterir.
- C) Kuş uçtu.
- Fiil: "uçtu".
- Kök fiil: "uçmak".
- "Onu uçmak" diyebiliyor muyuz? Hayır, diyemiyoruz. Demek ki "uçmak" fiili geçişsizdir.
- Fiilde oldurganlık eki var mı? Yok.
- Bu fiil geçişsiz çatılıdır.
- D) Yağmur yağdı.
- Fiil: "yağdı".
- Kök fiil: "yağmak".
- "Onu yağmak" diyebiliyor muyuz? Hayır, diyemiyoruz. Demek ki "yağmak" fiili geçişsizdir.
- Fiilde oldurganlık eki var mı? Yok.
- Bu fiil geçişsiz çatılıdır.
Yukarıdaki incelemeler sonucunda, geçişsiz olan "uyumak" fiilinin "-t" eki alarak geçişli hale geldiği ve eylemi başkasına yaptırma anlamı taşıdığı tek seçenek B seçeneğidir.
Cevap B seçeneğidir.
