🎓 Turlama tekniği Test 1 - Ders Notu
Bu ders notu, "Turlama tekniği Test 1" sınavında karşılaşabileceğin temel Türkçe konularını basitleştirerek özetlemektedir. Fiilimsilerden cümle türlerine, yazım kurallarından anlatım bozukluklarına kadar önemli dil bilgisi konularını burada bulabilirsin.
📌 Fiilimsiler (Eylemsiler)
Fiilimsiler, fiillerden türeyen ancak fiil özelliğini yitirip cümlede isim, sıfat veya zarf görevi üstlenen kelimelerdir. Cümlede yüklem olamazlar ve yan cümlecik kurarlar.
- İsim-fiil (Mastar): Fiile "-ma, -ış, -mak" ekleri gelerek oluşur. Olumsuzluk eki "-me, -ma" ile karıştırılmamalıdır. (Örn: okuma, gidiş, gelmek)
- Sıfat-fiil (Ortaç): Fiile "-an, -ası, -mez, -ar, -dik, -ecek, -miş" ekleri gelerek oluşur. Bir ismi niteler veya adlaşmış sıfat-fiil olarak isim görevinde kullanılır. (Örn: gelen yolcu, yazılacak kitap, tanıdık yüz)
- Zarf-fiil (Bağ-fiil, Ulaç): Fiile "-ken, -alı, -esiye, -madan, -ince, -ip, -arak, -dıkça, -r...mez, -dığında, -e...e, -casına" gibi ekler gelerek oluşur. Cümlede durum veya zaman anlamı katar. (Örn: gülerek geldi, koşarken düştü, gelince haber ver)
💡 İpucu: Fiilimsiler, fiil kökünden türemelerine rağmen artık birer fiil değildirler. Cümlede yüklem olamazlar, ancak yan cümlecik kurarlar.
⚠️ Dikkat: Bazı fiilimsi ekleri, kalıcı isim türetebilir (örn: "dondurma", "çakmak", "yemek"). Bu kelimeler artık fiilimsi sayılmaz, bir varlığın adı olmuştur.
📝 Cümle Türleri
Cümleler, yapılarına, yüklemlerinin türüne, anlamına ve öge dizilişine göre farklı türlere ayrılır. Bu sınıflandırma, cümlenin doğru anlaşılması için önemlidir.
- Yükleminin Türüne Göre: İsim cümlesi (yüklemi isim veya isim soylu sözcük), Fiil cümlesi (yüklemi çekimli fiil).
- Anlamına Göre: Olumlu cümle (eylemin gerçekleştiğini bildirir), Olumsuz cümle (eylemin gerçekleşmediğini bildirir), Soru cümlesi, Ünlem cümlesi.
- Yapısına Göre: Basit cümle (tek yüklem, tek yargı), Birleşik cümle (yan cümlecik içeren), Sıralı cümle (virgül veya noktalı virgülle ayrılmış birden çok yüklem), Bağlı cümle (bağlaçla bağlanmış birden çok yüklem).
- Öge Dizilişine Göre: Kurallı cümle (yüklem sonda), Devrik cümle (yüklem sonda değil), Eksiltili cümle (yüklem söylenmemiş).
💡 İpucu: Bir cümlede kaç tane yargı (çekimli fiil veya fiilimsi) olduğuna bakarak yapısını kolayca anlayabilirsin. Birden fazla yargı varsa birleşik, sıralı veya bağlı cümledir.
✍️ Yazım Kuralları
Türkçenin doğru ve etkili kullanımı için yazım kurallarına uymak esastır. Sınavlarda en çok çıkan kurallardan bazıları şunlardır:
- Büyük Harflerin Kullanımı: Cümle başları, özel isimler (kişi, yer, millet, dil, din adları), unvanlar, kurum adları, belirli tarih ve gün adları büyük harfle başlar. (Örn: Türk Dili, 29 Ekim 1923)
- Sayıların Yazımı: Metin içinde sayılar genellikle yazıyla (iki, beş yüz), para, ölçü, istatistik verileri rakamla yazılır. Sıra sayıları "-inci" ekiyle veya nokta ile belirtilir. (Örn: 2. kat, beş bin lira)
- Birleşik Kelimelerin Yazımı: Anlam kayması, ses düşmesi/türemesi olanlar bitişik (kahvaltı, kaynana), anlamını koruyanlar ayrı (deniz yılanı, ana dil) yazılır.
- "-de / -da" Ekinin Yazımı: Bağlaç olan "de/da" ayrı yazılır ve cümleden çıkarıldığında anlam bozulmaz. Ek olan "-de/-da" bitişik yazılır ve cümleden çıkarıldığında anlam bozulur. (Örn: Sen de gel, evde kimse yok)
- "-ki" Ekinin Yazımı: Bağlaç olan "ki" ayrı yazılır. İlgi zamiri ve sıfat yapan "ki" bitişik yazılır (örn: duvardaki, benimki). "Oysaki, mademki, belki" gibi kalıplaşmış bağlaçlar bitişik yazılır.
- "-mi" Soru Ekinin Yazımı: Her zaman ayrı yazılır ve kendisinden sonra gelen ekler ona bitişik yazılır (örn: geldi mi?, gelecek misin?).
⚠️ Dikkat: Birleşik kelimelerin yazımı oldukça kapsamlıdır. Anlam kayması olup olmadığını iyi analiz etmek gerekir. Örneğin, "köpek balığı" ayrı, "balık sırtı" (desen anlamında) bitişik yazılır.
🛑 Noktalama İşaretleri
Noktalama işaretleri, yazılı anlatımda duygu, düşünce ve tonlamaları doğru aktarmak, cümleleri anlamlı kılmak için kullanılır.
- Nokta (.): Cümle sonuna, bazı kısaltmalardan sonra, sıra sayılarını belirtmek için kullanılır. (Örn: Dr. Ali geldi. 3. sınıf)
- Virgül (,): Eş görevli kelime ve kelime gruplarını ayırmak, sıralı cümleleri ayırmak, ara sözleri belirtmek, hitaplardan sonra kullanmak için. (Örn: Elma, armut, portakal aldım. Eyvah, geç kaldık!)
- Noktalı Virgül (;): Cümle içinde virgüllerle ayrılmış tür veya takımları ayırmak, öğeleri arasında virgül bulunan sıralı cümleleri ayırmak için. (Örn: Erkek çocuklara Ali, Can, Demir; kız çocuklara Ayşe, Elif, Zeynep adları verildi.)
- İki Nokta (:): Açıklama veya örnek verilecek cümlenin sonuna, karşılıklı konuşmalarda konuşan kişiyi belirtmek için. (Örn: Şunları unutma: sabır, gayret, inanç.)
- Üç Nokta (...): Bitmemiş cümlelerin sonuna, alıntılarda atlanan yerleri belirtmek için. (Örn: Ne kadar güzel bir gün...)
- Soru İşareti (?): Soru bildiren cümle veya sözlerin sonuna. (Örn: Nereye gidiyorsun?)
- Ünlem İşareti (!): Sevinç, korku, şaşırma gibi duyguları anlatan cümle veya sözlerin sonuna, hitaplardan sonra. (Örn: Yaşasın! Ey Türk gençliği!)
- Tırnak İşareti (" "): Başkasına ait sözleri, vurgulanmak istenen kelimeleri veya eser adlarını belirtmek için. (Örn: Atatürk'ün "Hayatta en hakiki mürşit ilimdir." sözü.)
💡 İpucu: Noktalı virgül, virgülün yetersiz kaldığı yerlerde devreye girer. Genellikle iç içe geçmiş listelerde veya sıralı cümlelerde karışıklığı önler.
🗣️ Anlatım Bozuklukları
Cümlelerin açık, anlaşılır ve doğru olması için anlatım bozukluklarından arındırılmış olması gerekir. Anlatım bozuklukları anlamsal ve yapısal olmak üzere iki ana başlıkta incelenir.
- Anlamsal Bozukluklar: Gereksiz sözcük kullanımı (Örn: "geri iade etmek"), anlamca çelişen sözcüklerin bir arada kullanılması (Örn: "mutlaka gelmiş olabilir"), sözcüğün yanlış anlamda kullanılması, deyim ve atasözü yanlışları, mantık ve sıralama yanlışları, anlam belirsizliği.
- Yapısal Bozukluklar: Özne-yüklem uyumsuzluğu, ek fiil eksikliği, çatı uyumsuzluğu, tamlama yanlışları, öge eksikliği (özne, nesne, dolaylı tümleç, zarf tümleci eksikliği), noktalama yanlışları.
💡 İpucu: Bir cümlede anlatım bozukluğu ararken önce cümlenin anlam bütünlüğüne odaklan. Anlamda bir tuhaflık varsa, anlamsal bozukluklara bak. Sonra gramer ve yapısal kuralları kontrol et.
⚠️ Dikkat: Günlük dilde sıkça yaptığımız hatalar, sınavlarda karşımıza anlatım bozukluğu olarak çıkabilir. Örneğin, "ilk başlangıç" (anlamca çelişme) veya "yaklaşık yirmi kadar" (gereksiz sözcük kullanımı) gibi ifadeler.
