🎓 Divan-ı Hümayun Üyeleri ve Görevleri Nelerdir? Test 1 - Ders Notu
Bu ders notu, Osmanlı Devleti'nin yönetim merkezi olan Divan-ı Hümayun'un ne olduğunu, hangi üyelerden oluştuğunu ve bu üyelerin devlet içindeki önemli görevlerini sade bir dille anlaman için hazırlandı. Testteki sorular bu konular etrafında şekillenecektir.
📌 Divan-ı Hümayun Nedir?
Divan-ı Hümayun, Osmanlı Devleti'nde devlet işlerinin görüşüldüğü, karara bağlandığı ve yargılamaların yapıldığı en yüksek yönetim ve danışma organıdır. Günümüzdeki Bakanlar Kurulu, Yargıtay ve Danıştay'ın birleşimi gibi düşünebilirsin.
- Kuruluş Amacı: Devletin idari, askeri, mali, hukuki ve sosyal tüm meselelerini ele almak.
- Toplantı Yeri: Genellikle Topkapı Sarayı'nda, Kubbealtı denilen özel bir salonda toplanırdı.
- Sıradan Vatandaşın Erişimi: Halkın şikayetlerini ve davalarını doğrudan padişaha veya divan üyelerine iletebildiği bir kurumdu.
📌 Sadrazam (Vezir-i Azam)
Sadrazam, padişahın mutlak vekili ve devletin en yetkili yöneticisiydi. Günümüzdeki Başbakanlık makamına benzer bir rol üstlenirdi.
- Görevleri:
- Divan-ı Hümayun'a başkanlık etmek (Fatih Sultan Mehmet döneminden itibaren).
- Padişahın mührünü taşımak ve onun adına fermanları onaylamak.
- Devletin genel siyasetini yürütmek ve uygulamak.
- Orduya komuta etmek (Serdar-ı Ekrem unvanıyla).
- Padişah adına elçileri kabul etmek.
💡 İpucu: Sadrazam, padişahtan sonra gelen en büyük otoriteydi ve onun yokluğunda tüm yetkileri kullanabilirdi.
📌 Vezirler
Vezirler, Sadrazam'ın yardımcılarıydı ve devlet yönetiminde çeşitli alanlarda görev alırlardı. Günümüzdeki devlet bakanları gibi düşünülebilir.
- Görevleri:
- Divan toplantılarına katılmak ve görüş bildirmek.
- Sadrazam'a verilen görevleri yerine getirmek.
- Gerektiğinde eyaletlerde valilik yapmak veya askeri seferlere komuta etmek.
📌 Kazasker (Kadıasker)
Kazasker, Osmanlı Devleti'nde yargı ve eğitim işlerinden sorumlu en üst düzey görevliydi. Günümüzdeki Adalet ve Milli Eğitim Bakanlığı'nın bazı görevlerini üstlenirdi.
- Görevleri:
- Kadı (hakim) ve müderris (medrese öğretmeni) atamalarını yapmak.
- Divan'a gelen davalara bakmak ve karara bağlamak.
- Şeri hukukun uygulanmasını sağlamak.
- Önemli Bilgi: Genellikle iki Kazasker bulunurdu: Rumeli Kazaskeri (daha kıdemli) ve Anadolu Kazaskeri.
⚠️ Dikkat: Kazaskerlerin yargı yetkisi doğrudan padişaha bağlıydı ve askeri sınıfın davalarına da bakarlardı.
📌 Defterdar
Defterdar, Osmanlı Devleti'nin mali işlerinden sorumlu en yüksek görevliydi. Günümüzdeki Maliye Bakanı'na benzer bir rolü vardı.
- Görevleri:
- Devletin gelir ve giderlerini hesaplamak.
- Bütçeyi hazırlamak ve uygulamak.
- Vergi toplama işlerini denetlemek.
- Hazinenin yönetiminden sorumlu olmak.
- Önemli Bilgi: Kazaskerlerde olduğu gibi, Rumeli Defterdarı (daha kıdemli) ve Anadolu Defterdarı olmak üzere iki Defterdar bulunurdu.
📌 Nişancı
Nişancı, padişahın tuğrasını (imzasını) çeken, yazışmaları düzenleyen ve tapu-kadastro kayıtlarını tutan önemli bir bürokrattı.
- Görevleri:
- Padişah fermanlarına, beratlarına ve diğer resmi belgelere padişahın tuğrasını çekmek.
- Has, tımar ve zeamet gibi toprak kayıtlarını tutmak (tapu tahrir defterleri).
- Yabancı devletlerle yapılan yazışmaları ve anlaşmaları düzenlemek.
- Divan'da alınan kararların ve yazılan fermanların şeriata uygunluğunu kontrol etmek.
💡 İpucu: Nişancı, günümüzdeki Tapu Kadastro Genel Müdürlüğü, Dışişleri Bakanlığı'nın bir bölümü ve Cumhurbaşkanlığı Genel Sekreterliği gibi kurumların bazı görevlerini tek başına üstlenirdi.
📌 Kaptan-ı Derya
Kaptan-ı Derya, Osmanlı donanmasının başkomutanıydı. Denizcilikle ilgili tüm işlerden sorumluydu.
- Görevleri:
- Donanmayı yönetmek ve sefere çıkarmak.
- Deniz ticaret yollarının güvenliğini sağlamak.
- Donanmanın ihtiyaçlarını karşılamak.
- Önemli Bilgi: Genellikle İstanbul'da bulunduğunda Divan toplantılarına katılırdı.
📌 Yeniçeri Ağası
Yeniçeri Ağası, Yeniçeri Ocağı'nın komutanıydı ve İstanbul'un asayişinden sorumluydu.
- Görevleri:
- Yeniçeri Ocağı'nı yönetmek.
- İstanbul'un güvenliğini ve düzenini sağlamak.
- Gerektiğinde Divan toplantılarına katılıp askeri konularda bilgi vermek.
- Önemli Bilgi: Genellikle sadece önemli konular görüşülürken veya kendi alanıyla ilgili meseleler olduğunda Divan'a çağrılırdı.
📌 Şeyhülislam
Şeyhülislam, Osmanlı Devleti'nde İslam hukukunun en yüksek otoritesiydi. Günümüzdeki Diyanet İşleri Başkanı'na benzer bir konumdaydı, ancak etkisi çok daha büyüktü.
- Görevleri:
- Verilen kararların ve yapılan uygulamaların İslam hukukuna (şeriata) uygun olup olmadığı hakkında fetva (dini görüş) vermek.
- Kadı ve müderris atamalarında görüş bildirmek.
- Devletin dini ve hukuki meşruiyetini sağlamak.
- Önemli Bilgi: Şeyhülislam, Divan-ı Hümayun'un doğrudan bir üyesi olmasa da, verdiği fetvalar devlet işlerinde büyük bir etkiye sahipti ve kararları bağlayıcı olabilirdi.
⚠️ Dikkat: Şeyhülislam, idari hiyerarşinin dışında yer almasına rağmen, dini otoritesi nedeniyle devletin en güçlü isimlerinden biriydi ve kararları etkileyebilirdi.
📝 Divan-ı Hümayun'un İşleyişindeki Değişim
Divan-ı Hümayun'un işleyişi zamanla bazı değişikliklere uğramıştır.
- Başkanlık Değişimi: İlk dönemlerde (Orhan Bey'den Fatih Sultan Mehmet'e kadar) Divan toplantılarına padişahlar başkanlık ederdi.
- Sadrazam Başkanlığı: Fatih Sultan Mehmet döneminden itibaren, devlet işlerinin yoğunlaşması ve padişahın daha çok devletin genel stratejisiyle ilgilenmek istemesi nedeniyle, Divan'a Sadrazam başkanlık etmeye başladı. Padişah ise Kubbealtı'nın arkasındaki özel bir kafesten (Kasr-ı Adl) toplantıları dinleyebilirdi.
- Öneminin Azalması: 17. yüzyıldan itibaren Divan-ı Hümayun'un önemi azalmış, devlet işleri daha çok Sadrazam Konağı'nda (Bab-ı Ali) toplanan "ikindi divanları"nda görüşülmeye başlanmıştır.
