🎓 Bukalemun Dili Ne Kadar Uzar? Test 1 - Ders Notu
Bu ders notu, "Bukalemun Dili Ne Kadar Uzar? Test 1" adlı testin temel konuları olan fiilimsiler (eylemsiler) ve onların cümledeki işlevleri hakkında bilmeniz gerekenleri sade bir dille özetlemektedir.
📌 Fiilimsiler: Fiilden Türeyen Kelime Canavarları
Fiilimsiler, adından da anlaşıldığı gibi fiillerden türeyen ancak fiil gibi çekimlenmeyen, yani kip ve kişi eki almayan özel kelimelerdir. Cümlede fiil gibi hareket bildirirken, aynı zamanda isim, sıfat veya zarf görevi üstlenirler. Tıpkı bir bukalemunun dilinin uzayıp kısalması gibi, fiilimsiler de cümlenin anlamını esnetir ve zenginleştirir!
- Fiil kök veya gövdelerine belirli ekler gelerek oluşurlar.
- Olumsuzluk eki (-ma/-me) alabilirler.
- Zaman ve şahıs eki almazlar; bu yönleriyle çekimli fiillerden ayrılırlar.
- Cümlede yan cümlecik kurmaya yardımcı olurlar.
💡 İpucu: Bir kelimenin fiilimsi olup olmadığını anlamak için önce "-ma/-me" olumsuzluk ekini getirmeyi deneyin. Eğer anlamlı oluyorsa, fiilimsi olma ihtimali yüksektir!
📌 İsim-Fiiller (Ad Eylemler): Fiilden İsim Yapmak
İsim-fiiller, fiillerin hareket adını karşılayan, onları bir kavram ya da olay ismi gibi kullanan fiilimsilerdir. Bir eylemi isimleştirerek cümle içinde kullanmamızı sağlarlar.
- Aldıkları ekler: -ma / -me, -ış / -iş / -uş / -üş, -mak / -mek.
- Cümlede genellikle isim gibi özne, nesne, tümleç görevinde bulunurlar.
- Örnek: Kitap okumak en sevdiği hobisiydi. (Ne? Okumak)
- Örnek: Onun gülüşü herkesi etkilerdi. (Ne? Gülüşü)
⚠️ Dikkat: Bazı isim-fiiller zamanla fiilimsi özelliklerini kaybederek kalıcı bir varlığın veya kavramın adı haline gelebilirler. Bunlara "kalıcı isim" denir ve artık fiilimsi sayılmazlar.
- Örnek: Annem dondurma aldı. (Buradaki "dondurma" bir yiyeceğin adıdır, fiilimsi değildir.)
- Örnek: Bu çakmak çalışmıyor. (Buradaki "çakmak" bir nesnenin adıdır.)
📌 Sıfat-Fiiller (Ortaçlar): Fiilden Sıfat Yapmak
Sıfat-fiiller, fiillerden türeyerek cümle içinde sıfat görevi üstlenen, yani bir ismi niteleyen veya belirten fiilimsilerdir. Tıpkı sıfatlar gibi, hangi isme ait olduklarını belirtirler.
- Aldıkları ekler: -an / -en, -ası / -esi, -mez / -maz, -ar / -er / -ır / -ir / -ur / -ür / -r, -dik / -dık / -duk / -dük / -tık / -tik / -tuk / -tük, -ecek / -acak, -miş / -mış / -muş / -müş (Kodlama: Anası Mezardik Ecekmiş).
- Genellikle kendilerinden sonra gelen bir ismi nitelerler.
- Örnek: Koşan çocuk düştü. (Hangi çocuk? Koşan çocuk)
- Örnek: Gelecek günler güzel olacak. (Hangi günler? Gelecek günler)
⚠️ Dikkat: Sıfat-fiillerin nitelediği isim düştüğünde, sıfat-fiil o ismin yerine geçerek "adlaşmış sıfat-fiil" olur. Bu durumda hala fiilimsi özelliğini korur.
- Örnek: Koşanlar yoruldu. (Aslında "koşan insanlar" demek istiyor.)
- Örnek: Tanıdıklar geldi. (Aslında "tanıdık kişiler" demek istiyor.)
📌 Zarf-Fiiller (Bağ-Fiiller / Ulaçlar): Fiilden Zarf Yapmak
Zarf-fiiller, fiillerden türeyerek cümle içinde zarf görevi üstlenen, yani bir eylemin zamanını, durumunu, sebebini veya koşulunu belirten fiilimsilerdir. Cümleye farklı anlamlar katarlar.
- Aldıkları ekler çok çeşitlidir: -ip / -ıp / -up / -üp, -arak / -erek, -ken, -alı / -eli, -madan / -meden, -ınca / -ince / -unca / -ünce, -dıkça / -dikçe / -dukça / -dükçe, -r...mez / -r...maz, -esiye / -asıya, -e...e / -a...a, -casına / -cesine ve daha fazlası.
- Cümleye durum (nasıl?) veya zaman (ne zaman?) anlamı katarlar.
- Örnek: Koşarak geldi. (Nasıl geldi? Koşarak)
- Örnek: Ders çalışırken uyuyakalmış. (Ne zaman uyuyakalmış? Ders çalışırken)
💡 İpucu: Zarf-fiiller genellikle cümlede zarf tümleci olarak görev yaparlar ve yüklemi tamamlarlar. Cümledeki ana eylemin nasıl veya ne zaman gerçekleştiğini açıklarlar.
