Aşağıdaki cümlelerin hangisinde fiilimsi (eylemsi) kullanılmamıştır?
A) Koşarak okula gitti.
B) Kitap okuyan çocuklar sessizdi.
C) Yemek yedikten sonra uyudu.
D) O, her zaman güler yüzlüdür.
Sevgili öğrenciler,
Fiilimsiler (eylemsiler), fiillerden türeyen ancak bir fiil gibi çekimlenmeyip cümlede isim, sıfat veya zarf görevinde kullanılan sözcüklerdir. Türkçede üç ana fiilimsi türü vardır:
- İsim-fiil (Mastar): Fiil kök veya gövdelerine "-ma/-me", "-mak/-mek", "-ış/-iş/-uş/-üş" ekleri getirilerek yapılır.
- Sıfat-fiil (Ortaç): Fiil kök veya gövdelerine "-an/-en", "-ası/-esi", "-maz/-mez", "-ar/-er/-ır/-ir/-ur/-ür", "-dık/-dik/-duk/-dük", "-acak/-ecek", "-mış/-miş/-muş/-müş" ekleri getirilerek yapılır.
- Zarf-fiil (Bağ-fiil, Ulaç): Fiil kök veya gövdelerine "-ken", "-alı/-eli", "-madan/-meden", "-ince/-ınca", "-ip/-ıp/-up/-üp", "-arak/-erek", "-dıkça/-dikçe", "-r...-maz", "-a...-a", "-casına/-cesine", "-maksızın/-meksizin", "-dığında/-diğinde" gibi ekler getirilerek yapılır.
Şimdi seçenekleri tek tek inceleyelim:
- A) Koşarak okula gitti.
- Buradaki "koşarak" kelimesi, "koş-" fiil köküne "-arak" zarf-fiil eki getirilerek türetilmiştir. Cümlede fiilin nasıl yapıldığını (koşma eylemini) belirttiği için zarf görevindedir. Dolayısıyla bu cümlede fiilimsi kullanılmıştır.
- B) Kitap okuyan çocuklar sessizdi.
- Buradaki "okuyan" kelimesi, "oku-" fiil köküne "-yan" (geniş zaman sıfat-fiil eki olan "-an/-en"in bir çeşidi) sıfat-fiil eki getirilerek türetilmiştir. "Çocuklar" ismini nitelediği için sıfat görevindedir. Dolayısıyla bu cümlede fiilimsi kullanılmıştır.
- C) Yemek yedikten sonra uyudu.
- Buradaki "yedikten" kelimesi, "ye-" fiil köküne "-dik" sıfat-fiil eki ve ardından "-ten" (ayrılma hâl eki) getirilerek türetilmiştir. "Yedikten sonra" ifadesi, uyuma eyleminin zamanını belirttiği için zarf görevindedir. "-dık/-dik" eki sıfat-fiil eki olmasına rağmen, çekim eki alarak zarf görevinde kullanıldığı için fiilimsi olarak kabul edilir. Dolayısıyla bu cümlede fiilimsi kullanılmıştır.
- D) O, her zaman güler yüzlüdür.
- Bu cümlede fiilimsi bulunmamaktadır. "Güler yüzlü" ifadesi birleşik bir sıfattır ve "güler" kelimesi burada "gülmek" fiilinin geniş zaman çekimli hali olan "güler" (o güler) değildir. "Güler yüzlü" bir bütün olarak "neşeli, sevinçli" anlamında bir sıfattır. Buradaki "güler" kelimesi, tek başına bir fiilimsi olarak değil, "yüzlü" kelimesiyle birleşerek kalıplaşmış bir sıfat oluşturmuştur. "Güler" kelimesi tek başına bir fiilimsi eki almış gibi görünse de, burada bir fiilimsi işlevi görmemektedir. Cümlede herhangi bir eylemi isim, sıfat veya zarf olarak karşılayan bir sözcük yoktur. "Güler" kelimesi burada geniş zaman eki almış bir fiil olarak değil, "yüzlü" kelimesiyle birlikte birleşik bir sıfatın parçası olarak kullanılmıştır.
Bu açıklamalar ışığında, fiilimsi kullanılmayan tek cümle D seçeneğidir.
Cevap D seçeneğidir.
