KPSS Sözcükte yapı (Kök, Ek, Basit, Türemiş, Birleşik) Test 1

🎓 KPSS Sözcükte yapı (Kök, Ek, Basit, Türemiş, Birleşik) Test 1 - Ders Notu

Merhaba sevgili öğrenciler! Bu ders notumuzda, KPSS Türkçe'nin önemli konularından "Sözcükte Yapı" konusunu tüm detaylarıyla ele alacağız. Bir kelimenin nasıl oluştuğunu, kökünü, eklerini ve yapısal türlerini (basit, türemiş, birleşik) sade bir dille öğreneceksiniz. Bu bilgiler, testteki soruları doğru çözmeniz için sağlam bir temel oluşturacak. 📝

📌 Kök Nedir?

Kök, bir sözcüğün anlamlı en küçük parçasıdır. Kelimenin tüm anlam ilişkisi bu köke dayanır. Kökü bulurken kelimenin türemiş veya çekimlenmiş halleriyle anlam bağına dikkat etmeliyiz. Örneğin "balıkçı" kelimesinin kökü "balık"tır, "gitmek" kelimesinin kökü "git"tir.

• İsim Kökü: Varlıkların, kavramların adı olan köklerdir. Genellikle mastar eki (-mek, -mak) almazlar.
  Örnek: ev, su, kalem, göz.
• Fiil Kökü: İş, oluş, hareket bildiren köklerdir. Mastar eki (-mek, -mak) alabilirler.
  Örnek: gel-, oku-, yaz-, koş-.

💡 İpucu: Bir kelimenin kökünü bulmak için, kelimenin anlamlı en küçük parçasına kadar inin ve bu en küçük parçanın kelimenin bütünüyle anlam ilişkisini kontrol edin. "Gözlük" kelimesinin kökü "göz"dür, çünkü göz ile gözlük arasında anlam bağı vardır. Ama "gözlük" kelimesinin kökü "gözlük" değildir, çünkü daha küçüğü ve anlamlısı var. "Göz" kelimesinin kökü ise yine "göz"dür, çünkü daha küçük ve anlamlı bir parçası yoktur.

📌 Ekler Nedir?

Ekler, köklere gelerek yeni kelimeler türeten ya da kelimelerin cümledeki görevlerini belirten seslerdir. Türkçede ekler daima kelime kökünden sonra gelir.

📝 Yapım Ekleri

Yapım ekleri, eklendiği kökün anlamını veya türünü (isimden fiil, fiilden isim vb.) değiştiren eklerdir. Bir kelime yapım eki aldığında yeni bir kelime oluşur.

• İsimden İsim Yapım Ekleri: -cı, -lı, -lık, -sız, -daş, -gil
  Örnek: göz-lük, ev-li, yol-daş, su-suz.
• İsimden Fiil Yapım Ekleri: -la, -al, -ar, -daş
  Örnek: göz-le-mek, kan-a-mak, az-al-mak.
• Fiilden İsim Yapım Ekleri: -ıcı, -gi, -gan, -ış, -ma, -mak, -acak
  Örnek: gör-gü, yaz-ıcı, koş-u, uyu-şuk.
• Fiilden Fiil Yapım Ekleri: -dır, -t, -n, -ş, -l
  Örnek: sev-dir-mek, oku-t-mak, gör-ün-mek, yaz-ış-mak.

📝 Çekim Ekleri

Çekim ekleri, eklendiği kelimenin anlamını veya türünü değiştirmez, sadece kelimenin cümledeki görevini, zamanını, şahsını veya durumunu belirler.

• İsim Çekim Ekleri:
  • Hal (Durum) Ekleri: -i (belirtme), -e (yönelme), -de (bulunma), -den (ayrılma)
    Örnek: ev-i, okul-a, sınıf-ta, ağaç-tan.
  • İyelik (Sahiplik) Ekleri: -m, -n, -i, -miz, -niz, -leri
    Örnek: ev-im, kitap-ı, kalem-imiz.
  • Çoğul Eki: -ler, -lar
    Örnek: öğrenci-ler, masa-lar.
  • Tamlayan Eki (İlgi Eki): -ın, -in, -un, -ün
    Örnek: kapı-nın kolu, çocuk-un oyuncağı.
• Fiil Çekim Ekleri:
  • Kip ve Şahıs Ekleri: Fiillerin zamanını (geldi, gelecek), dileğini (gelse, gelmeli) ve kim tarafından yapıldığını (geldim, geldin) gösterir.
    Örnek: gel-di-m, oku-yor-sun, yaz-acak-lar.
  • Ek Fiil Ekleri: İsim soylu sözcükleri yüklem yapar veya basit zamanlı fiilleri birleşik zamanlı yapar.
    Örnek: güzel-di, gel-iyor-du.

⚠️ Dikkat: Yapım ekleri kelimenin anlamını tamamen değiştirirken, çekim ekleri sadece kelimenin cümle içindeki işlevini belirler. Bir kelime birden fazla yapım eki veya çekim eki alabilir. Önce yapım ekleri, sonra çekim ekleri gelir.
Örnek: "Göz-lük-çü-ler-i" kelimesinde "göz" kök, "-lük" yapım eki, "-çü" yapım eki, "-ler" çekim eki, "-i" çekim ekidir.

📌 Sözcükte Yapı Türleri: Basit, Türemiş, Birleşik

Sözcükler, yapılarına göre üç ana gruba ayrılır: basit, türemiş ve birleşik.

📝 Basit Sözcükler

Hiçbir yapım eki almamış, sadece kök halinde olan veya sadece çekim ekleri almış sözcüklerdir. Anlamları değişmemiştir.

• Örnek: ev, su, ağaç, kalem.
• Çekim eki almış basit sözcükler: ev-ler, su-da, ağaç-tan, kalem-im.

📝 Türemiş Sözcükler

En az bir yapım eki alarak kökünden yeni bir anlam kazanmış sözcüklerdir. Yapım eki almasıyla kelimenin türü veya anlamı değişir.

• Örnek: göz-lük (gözden türemiş), yol-cu (yoldan türemiş), sev-gi (sevmekten türemiş), bil-gi (bilmekten türemiş).
• Yapım eki aldıktan sonra çekim eki de alabilir: göz-lük-ler, yol-cu-ydu.

📝 Birleşik Sözcükler

En az iki farklı kelimenin bir araya gelerek yeni bir anlam oluşturduğu sözcüklerdir. Bu kelimeler isim, fiil veya sıfat olabilir.

• İsim Birleşik Sözcükler:
  Örnek: hanımeli (hanım + eli), bilgisayar (bilgi + sayar), kuşburnu (kuş + burnu), gecekondu (gece + kondu).
• Fiil Birleşik Sözcükler:
  Örnek: vazgeçmek (vaz + geçmek), hissetmek (his + etmek), affetmek (af + etmek), başvurmak (baş + vurmak).
• Sıfat Birleşik Sözcükler:
  Örnek: mirasyedi (miras + yedi), açıköğretim (açık + öğretim), vatansever (vatan + sever).

💡 İpucu: Birleşik sözcükler genellikle yeni bir kavramı karşılar ve oluşturan kelimelerin tek başına anlamından farklı bir bütün oluşturur. "Kuşburnu" ne kuş ne de burundur; yeni bir meyve adıdır. "Gecekondu" ne gece ne de konma eylemidir; yeni bir yapı türünü ifade eder.

Bu notlar, "Sözcükte Yapı" konusunu anlamanız için size temel bir rehber olacaktır. Bol bol pratik yaparak konuyu pekiştirmeyi unutmayın! Başarılar dilerim! 💪