Sevgili öğrenciler, bu ders notu "Cümle Türleri: Yüklemine ve Yapısına Göre Cümleler Test 1" adlı testinizi çözerken size yol gösterecek temel bilgileri içermektedir. Cümlelerin yüklemlerine ve yapılarına göre nasıl sınıflandırıldığını sade bir dille ele alacağız.
Cümleler, yüklemlerinin türüne göre iki ana gruba ayrılır. Yüklemin bir eylem mi yoksa bir isim soylu sözcük mü olduğuna bakarız.
Yüklemi çekimli bir fiil (eylem) olan cümlelerdir. Cümlede bir iş, oluş, hareket bildirilir.
Örnek: Çocuklar bahçede oynuyor. (Oynamak bir fiildir.)
💡 İpucu: Yüklemi bulduktan sonra "Bu sözcüğe -mek/-mak ekleyebiliyor muyum?" diye sorun. Cevabınız evet ise büyük ihtimalle fiil cümlesidir.
Yüklemi isim soylu bir sözcük (isim, zamir, sıfat, edat vb.) olan ve ek fiil (idi, imiş, -dir) alarak yüklemleşen cümlelerdir.
Örnek: En sevdiği renk maviydi. (Mavi bir isimdir, -idi ek fiiliyle yüklem olmuş.)
⚠️ Dikkat: Fiilimsiler (isim-fiil, sıfat-fiil, zarf-fiil) yüklem olduğunda o cümle isim cümlesi sayılır. Çünkü fiilimsiler isim soylu sözcüklerdir. Örn: En büyük hayali öğretmen olmaktı.
Cümleler, içerdikleri yüklem sayısına ve yan yargı (fiilimsi, başka bir yargı) barındırıp barındırmamasına göre dört ana başlıkta incelenir.
Tek bir yargı (tek bir yüklem) içeren ve içinde fiilimsi veya başka bir yan cümle bulunmayan cümlelerdir.
Örnek: Güneş bugün çok güzel parlıyor.
💡 İpucu: Basit cümleler "tek yargı, tek yüklem, fiilimsi yok" formülüyle aklınızda kalabilir.
Birden fazla yargı içeren, bir temel cümle ve en az bir yan cümleden oluşan cümlelerdir. Yan cümle, temel cümlenin bir ögesi gibi görev yapar.
Örnek: Kapıyı açan çocuk, içeri girdi. (Açan: sıfat-fiil)
Örnek: Erken yatarsa, erken kalkar.
Örnek: Anladım ki bu iş olmayacak.
Örnek: Annem "Yemekler hazır!" dedi.
⚠️ Dikkat: Fiilimsiler, şart kipi, "ki" bağlacı veya alıntı sözler birleşik cümlenin anahtar kelimeleridir.
Birden fazla yüklemi olan, bu yüklemlerin virgül (,) veya noktalı virgül (;) ile birbirine bağlandığı cümlelerdir. Her yüklem ayrı bir cümlenin yargısıdır.
Örnek: Çocuklar bahçede oynadı, sonra içeri girdi. (Oynayan kim? Çocuklar. Giren kim? Çocuklar. Özne ortak.)
Örnek: Güneş battı, kuşlar yuvalarına döndü.
💡 İpucu: Sıralı cümlelerde en az iki yüklem ve bu yüklemleri ayıran virgül/noktalı virgül arayın. Ortak öge varsa bağımlı, yoksa bağımsızdır.
Birden fazla yüklemi olan, bu yüklemlerin bağlaçlarla (ve, veya, ama, fakat, ancak, çünkü, oysa vb.) birbirine bağlandığı cümlelerdir.
Örnek: Çok çalıştı ama sınavı kazanamadı.
⚠️ Dikkat: Sıralı cümlelerde noktalama işaretleri (virgül, noktalı virgül) kullanılırken, bağlı cümlelerde bağlaçlar kullanılır. Bu temel farkı unutmayın!
