🎓 Divan Edebiyatı nazım türleri Test 3 - Ders Notu
Bu ders notu, Divan Edebiyatı nazım türleri testini çözerken karşılaşabileceğin temel konuları ve nazım şekillerinin ayırt edici özelliklerini sade bir dille özetlemektedir. Amacımız, bu karmaşık görünen konuları senin için anlaşılır kılmaktır.
📌 Divan Edebiyatı Nazım Şekillerine Genel Bakış
Divan Edebiyatı, belirli kurallara ve kalıplara bağlı olarak oluşturulan şiirlerin bütünüdür. Bu şiirler, farklı temaları ve anlatım biçimlerini yansıtmak üzere çeşitli nazım şekillerinde yazılmıştır. Her nazım şeklinin kendine özgü bir yapısı, kafiye düzeni ve genellikle işlediği temalar bulunur.
- Nazım Şekli: Şiirin dış yapısı, yani mısra sayısı, bent sayısı, kafiye düzeni gibi özelliklerini belirler.
- Nazım Türü: Şiirin konusunu, temasını ifade eder (örneğin, mersiye, tevhit, münacat). Bu test nazım şekillerine odaklanacaktır.
- Aruz Ölçüsü: Divan şiirinin temel ölçüsüdür. Hecelerin açıklık-kapalılık durumuna göre bir ritim oluşturur.
📌 Beyitlerle Kurulan Nazım Şekilleri
Bu nazım şekillerinde şiirler, iki mısradan oluşan "beyit" adı verilen birimlerle kurulur. Her beyit kendi içinde bir anlam bütünlüğü taşıyabilir veya şiirin genel anlam bütünlüğüne katkıda bulunabilir.
💡 Gazel
Divan edebiyatının en yaygın ve sevilen nazım şekillerinden biridir. Genellikle aşk, güzellik, şarap ve tabiat temalarını işler.
- Beyit sayısı 5-15 arasında değişir.
- Kafiye düzeni genellikle aa ba ca da... şeklindedir.
- İlk beyit (matla), son beyit (makta) olarak adlandırılır. Şairin mahlası genellikle makta beytinde geçer.
- En güzel beyitine "beytü'l-gazel" veya "şah beyit" denir.
- Bütün beyitleri aynı güzellikteyse "yek-âhenk gazel", bütün beyitleri aynı konuyu işliyorsa "yek-avaz gazel" denir.
⚠️ Dikkat: Gazel, halk edebiyatındaki koşmaya benzer ancak aruz ölçüsü ve dil farklılığıyla ayrılır.
💡 Kasîde
Din ve devlet büyüklerini övmek, bir olayı anlatmak veya bir kişiyi yermek amacıyla yazılan uzun şiirlerdir. Övgü şiirlerine "methiye", yergi şiirlerine "hicviye" denir.
- Beyit sayısı 33-99 arasında değişebilir, gazelden daha uzundur.
- Kafiye düzeni gazel gibidir: aa ba ca da...
- Farklı bölümleri vardır: Nesib/Teşbib (giriş, betimleme), Girizgah (konuya giriş), Methiye (övülen kısım), Tegazzül (araya sıkıştırılmış gazel), Fahriye (şairin kendini övmesi), Dua (iyi dilekler).
- Şairin mahlasının geçtiği beyite "taç beyit" denir.
📝 İpucu: Kasidenin bölümlerini bilmek, şiirde hangi kısmın ne amaçla yazıldığını anlamanı kolaylaştırır.
💡 Mesnevî
Divan edebiyatında uzun hikayeleri, destanları, aşk maceralarını, didaktik konuları anlatmak için kullanılan nazım şeklidir.
- Her beyit kendi arasında kafiyelidir: aa bb cc dd...
- Beyit sayısında sınırlama yoktur, çok uzun olabilirler. Bu kafiye düzeni şaire yazım kolaylığı sağlar.
- Genellikle aruzun kısa kalıplarıyla yazılır.
- Divan edebiyatında roman ve hikaye türünün yerini tutar.
- En bilinen örnekleri Fuzûlî'nin "Leyla vü Mecnun", Şeyhî'nin "Harname"sidir.
⚠️ Dikkat: Mesnevî, diğer beyit nazım şekillerinden her beytin kendi arasında kafiyeli olmasıyla kesinlikle ayrılır.
💡 Kıt'a
Genellikle iki beyitten oluşan, felsefi düşünceleri, hikmetli sözleri veya hicivleri dile getiren nazım şeklidir.
- Genellikle 2-12 beyit arasında değişir, ancak en yaygını iki beyitlik olanıdır.
- Kafiye düzeni xa xa veya ab cb şeklindedir. İlk mısra serbest, ikinci mısra kafiyelidir.
- Mahlas bulunması zorunlu değildir.
💡 Müstezat
Gazelin özel bir biçimi olarak kabul edilir. Her uzun dizeye kısa bir "ziyade" dize eklenmesiyle oluşur.
- Her uzun dizenin sonuna aynı ölçüde, kısa bir dize (ziyade) eklenir.
- Kafiye düzeni aa (b)a (c)a (d)a... şeklindedir. Kısa dizeler (ziyadeler) de uzun dizelerle kafiyelidir.
- Genellikle gazel konularını işler.
📌 Bentlerle Kurulan Nazım Şekilleri
Bu nazım şekillerinde şiirler, üç, dört, beş veya daha fazla mısradan oluşan "bent" adı verilen birimlerle kurulur.
💡 Rubai
Dört mısradan oluşan tek bentlik bir şiir şeklidir. Felsefi, tasavvufi, didaktik ve lirik konuları işler.
- Dört mısradan oluşur ve tek bir benttir.
- Kafiye düzeni AABA şeklindedir.
- Özel aruz kalıplarıyla yazılır (ahreb, ahrem, eşrem vezinleri).
- Ömer Hayyam bu türün en önemli şairidir.
📝 İpucu: Rubai, genellikle kısa ve öz bir şekilde derin bir düşünceyi ifade eder.
💡 Tuyuğ
Rubai'nin Türk şairleri tarafından Türk edebiyatına kazandırılmış halidir. Rubai gibi dört mısradan oluşur.
- Dört mısradan oluşur ve tek bir benttir.
- Kafiye düzeni AABA şeklindedir.
- Rubai'den farkı, aruzun sadece "fâilâtün fâilâtün fâilâtün fâilün" kalıbıyla yazılması ve genellikle cinaslı kafiyeler içermesidir.
- Kadı Burhaneddin, Nesîmî bu türde önemli eserler vermiştir.
⚠️ Dikkat: Tuyuğ ve Rubai'yi ayırt ederken özellikle cinaslı kafiye ve aruz kalıbına dikkat etmelisin.
💡 Murabba
Dörder mısralık bentlerden oluşan bir nazım şeklidir. Genellikle aşk, güzellik, övgü, mersiye gibi konuları işler.
- Dörder mısralık bentlerden oluşur.
- Kafiye düzeni genellikle aaaa bbbb cccc... veya aaaa bbba ccca... şeklindedir.
- Bent sayısı 3-7 arasında değişir.
💡 Şarkı
Türklerin Divan Edebiyatına kazandırdığı nazım şeklidir. Bestelenmek amacıyla yazılmıştır ve genellikle aşk, eğlence, günlük yaşam temalarını işler.
- Genellikle 4-5 bentten oluşur.
- Her bent dörder mısradan oluşur (murabba gibi).
- Kafiye düzeni aaaa bbba ccca... veya abab cccb dddb... şeklinde olabilir.
- Her bendin sonunda tekrarlanan "nakarat" kısmı bulunur.
- Lale Devri'nin önemli şairi Nedim bu türün ustasıdır.
📝 İpucu: Şarkı, nakaratıyla ve genellikle eğlence/aşk temalarıyla diğer bent nazım şekillerinden kolayca ayrılır.
💡 Terkib-i Bent / Terci-i Bent
Her ikisi de bentlerden ve bu bentleri birbirine bağlayan "vasıta beyti"nden oluşur. Uzun ve karmaşık konuları işlemek için kullanılırlar.
Terkib-i Bent
- Genellikle 5-15 bentten oluşur. Her bent 5-10 beyit içerir.
- Her bendin sonunda "vasıta beyti" bulunur. Bu vasıta beyti, her bendin sonunda değişir.
- Kafiye düzeni: Bent içindeki beyitler gazel gibi kafiyelenir (aa ba ca...), vasıta beyti ise bentten bağımsız, kendi içinde kafiyelidir (dd).
- Sosyal eleştiri, felsefe, mersiye gibi konuları işler. Bağdatlı Ruhî'nin "Terkib-i Bend"i meşhurdur.
Terci-i Bent
- Yapı olarak Terkib-i Bent'e benzer.
- En önemli farkı, her bendin sonunda yer alan "vasıta beyti"nin her bent sonunda aynen tekrar etmesidir.
- Genellikle Allah'ın birliğini, kudretini anlatan tasavvufi konuları işler.
⚠️ Dikkat: Terkib-i Bent ve Terci-i Bent arasındaki temel fark, vasıta beytinin değişip değişmediğidir. Bu ayrımı unutma!
