🎓 5. sınıf fen bilimleri 1. dönem 2. yazılı 3. senaryo Test 1 - Ders Notu
Bu ders notu, 5. sınıf fen bilimleri 1. dönem 2. yazılı sınavında karşılaşabileceğin Güneş, Dünya ve Ay, Canlılar Dünyası ile Kuvvetin Ölçülmesi ve Sürtünme konularını sade bir dille özetlemektedir. Testi çözmeden önce bu konuları tekrar gözden geçirmek sana yardımcı olacaktır.
📌 Güneş, Dünya ve Ay
Evrendeki bu üç önemli gök cisminin özellikleri ve hareketleri, temel fen bilgimizin önemli bir parçasıdır.
- Şekilleri: Güneş, Dünya ve Ay küresel bir yapıya sahiptir. Yani top gibi yuvarlaktırlar.
- Büyüklükleri: Güneş en büyük, Dünya orta büyüklükte ve Ay ise en küçüktür. Güneş, Dünya'dan yaklaşık $1.3$ milyon kat daha büyüktür.
- Isı ve Işık Kaynağı: Güneş, kendi başına ısı ve ışık yayan bir yıldızdır. Dünya ve Ay ise Güneş'ten aldıkları ışığı yansıtırlar.
💡 İpucu: Ay'ın kendi ışığı yoktur, gece gördüğümüz parlaklık Güneş'ten aldığı ışığın yansımasıdır.
📌 Güneş, Dünya ve Ay'ın Hareketleri
Bu gök cisimlerinin belirli hareketleri vardır ve bu hareketler Dünya'daki yaşamı etkiler.
- Dünya'nın Hareketleri:
- Kendi etrafında dönme: Dünya, kendi ekseni etrafında dönerek gece ve gündüzü oluşturur. Bir tam dönüşü $24$ saat (1 gün) sürer.
- Güneş etrafında dolanma: Dünya, Güneş etrafında elips şeklinde bir yörüngede dolanır. Bu dolanma hareketi mevsimlerin oluşmasına neden olur ve yaklaşık $365$ gün $6$ saat (1 yıl) sürer.
- Ay'ın Hareketleri:
- Kendi etrafında dönme.
- Dünya etrafında dolanma: Ay, Dünya etrafında dolanırken evrelerini oluşturur. Bir tam dolanımı yaklaşık $29.5$ gün sürer.
- Dünya ile birlikte Güneş etrafında dolanma.
⚠️ Dikkat: Dünya'nın kendi etrafında dönmesi gece-gündüzü, Güneş etrafında dolanması ise mevsimleri oluşturur.
📌 Ay'ın Evreleri
Ay, Dünya etrafında dolanırken Güneş'ten aldığı ışığın bize yansıyan miktarı değişir. Bu durum Ay'ın farklı şekillerde görünmesine neden olur.
- Yeni Ay: Ay'ın Dünya'dan hiç görünmediği evredir. (Ay, Dünya ile Güneş arasındadır.)
- İlk Dördün: Ay'ın sağ yarısının aydınlık göründüğü evredir. "D" harfine benzer.
- Dolunay: Ay'ın tamamının parlak bir daire şeklinde göründüğü evredir.
- Son Dördün: Ay'ın sol yarısının aydınlık göründüğü evredir. Ters "D" harfine benzer.
📝 Hatırlatma: Ay evreleri sırasıyla Yeni Ay, İlk Dördün, Dolunay, Son Dördün şeklinde devam eder.
📌 Canlılar Dünyası
Dünyamızda çok çeşitli canlılar yaşar. Bu canlıları benzer özelliklerine göre gruplandırırız.
- Mikroskobik Canlılar: Gözle görülemeyen, çok küçük canlılardır. Suda, havada, toprakta ve diğer canlıların üzerinde yaşayabilirler. Hem faydalı (yoğurt yapımı) hem de zararlı (hastalık yapıcı) türleri vardır.
- Mantarlar: Bitki veya hayvan değillerdir. Kendi besinlerini üretemezler. Nemli ve karanlık ortamları severler.
- Şapkalı Mantarlar (yemeklik mantarlar)
- Küf Mantarları (ekmek, peynir küfü)
- Maya Mantarları (hamur mayalama)
- Parazit Mantarlar (hastalık yapıcılar)
- Bitkiler: Kendi besinlerini kendileri üretirler (fotosentez yaparlar).
- Çiçekli Bitkiler: Kök, gövde, yaprak ve çiçek gibi kısımları vardır. Tohumla çoğalırlar. (Gül, elma ağacı)
- Çiçeksiz Bitkiler: Çiçekleri, tohumları yoktur. Genellikle nemli yerlerde yaşarlar. (Eğrelti otu, yosun)
- Hayvanlar: Kendi besinlerini üretemezler, dışarıdan alırlar. Hareket edebilirler.
- Omurgalı Hayvanlar: Vücutlarında omurga bulunur. (Balıklar, Kurbağalar, Sürüngenler, Kuşlar, Memeliler)
- Omurgasız Hayvanlar: Vücutlarında omurga bulunmaz. (Salyangoz, örümcek, böcekler, solucanlar)
💡 İpucu: Mantarlar, besinlerini dışarıdan almaları yönüyle hayvanlara, sabit durmaları yönüyle bitkilere benzerler ama ayrı bir gruptadırlar.
📌 Kuvvetin Ölçülmesi
Kuvvet, cisimlerin şeklini, hızını veya yönünü değiştirebilen bir etkidir.
- Kuvvetin Tanımı: Cisimleri itme veya çekme şeklinde etki eden her şey kuvvettir. Duran bir cismi hareket ettirebilir, hareket eden cismi durdurabilir, hızlandırabilir, yavaşlatabilir veya yönünü değiştirebilir. Ayrıca cisimlerin şeklini de değiştirebilir (esnetme, bükme, sıkma).
- Kuvvetin Ölçülmesi: Kuvvet, dinamometre adı verilen özel bir aletle ölçülür.
- Kuvvetin Birimi: Kuvvetin birimi Newton'dır ve "N" harfi ile gösterilir. Örneğin, bir elmayı kaldırmak için yaklaşık $1$ N kuvvet gerekir.
⚠️ Dikkat: Kuvvetin yönü, büyüklüğü ve uygulama noktası vardır. Bu üç özellik kuvveti tam olarak tanımlar.
📌 Sürtünme Kuvveti
Sürtünme kuvveti, hareket eden cisimlerin hareketini zorlaştıran, her zaman hareketin zıt yönünde etki eden bir kuvvettir.
- Sürtünme Nedir?: İki yüzey birbirine temas ettiğinde ve biri diğeri üzerinde hareket etmeye çalıştığında ortaya çıkan direnç kuvvetidir.
- Sürtünmenin Etkileri:
- Cisimlerin hızını azaltır veya durdurur. (Kaykayın yavaşlaması)
- Hareket etmeyi zorlaştırır. (Ağır bir dolabı itmek)
- Aşınmaya neden olur. (Ayakkabı tabanlarının eskimesi)
- Isı üretir. (Ellerimizi birbirine sürttüğümüzde ısınması)
- Sürtünmeyi Artırma Yolları: Yüzeyleri pürüzlü hale getirmek sürtünmeyi artırır. (Kış lastiklerinin dişli olması, halı sahada krampon giymek)
- Sürtünmeyi Azaltma Yolları: Yüzeyleri pürüzsüz hale getirmek, yağlamak veya tekerlek kullanmak sürtünmeyi azaltır. (Buz pateni, kapı menteşelerini yağlamak, valizdeki tekerlekler)
📝 Unutma: Sürtünme hem faydalı hem de zararlı olabilir. Yürümemizi, araba kullanmamızı sağlarken, makinelerin aşınmasına da neden olur.
