🎓 10. sınıf edebiyat 1. dönem 2. yazılı 4. senaryo Test 1 - Ders Notu
Sevgili öğrenciler, bu ders notu 10. sınıf edebiyat 1. dönem 2. yazılı sınavınızın 4. senaryo Test 1'inde karşılaşabileceğiniz Cumhuriyet Dönemi Türk Edebiyatı'nın temel özelliklerini, başlıca şiir ve hikaye anlayışlarını ve dil bilgisi konularından cümle türlerini özetlemektedir.
📌 Cumhuriyet Dönemi Türk Edebiyatı'nın Genel Özellikleri
Cumhuriyet'in ilanıyla birlikte edebiyatımızda büyük bir değişim ve gelişim yaşanmıştır. Bu dönemde sanatçılar, hem geleneksel değerleri korumuş hem de modernleşme çabalarını eserlerine yansıtmıştır.
- Anadolu'ya yöneliş artmış, halkın sorunları ve yaşamı sıkça işlenmiştir.
- Milli Mücadele ve Kurtuluş Savaşı'nın etkileri eserlerde geniş yer bulmuştur.
- Dil sadeleşmiş, İstanbul Türkçesi esas alınmıştır.
- Farklı edebi akımlar (Garipçiler, İkinci Yeniler, Toplumcu Gerçekçiler vb.) bir arada varlık göstermiştir.
- Şiir, hikaye, roman, tiyatro gibi türlerde önemli gelişmeler yaşanmıştır.
💡 İpucu: Cumhuriyet Dönemi, farklı seslerin ve anlayışların bir arada olduğu çok zengin bir dönemdir. Genel özellikleri iyi anlamak, akımları daha kolay kavramanıza yardımcı olur.
📌 Cumhuriyet Dönemi Şiiri Akımları
Cumhuriyet Dönemi şiiri, çok sesli ve çeşitli anlayışlara ev sahipliği yapmıştır. Her akım, kendine özgü bir dil ve dünya görüşüyle ortaya çıkmıştır.
- Saf (Öz) Şiir Anlayışı: Şiiri sadece şiir olarak gören, estetik kaygıyı ön planda tutan, musiki ve biçim güzelliğine önem veren bir anlayıştır. Ahmet Haşim'in "Şiir Hakkında Bazı Mülahazalar" yazısı bu anlayışın temelini oluşturur. Necip Fazıl Kısakürek, Ahmet Hamdi Tanpınar bu akımın önemli temsilcilerindendir.
- Yedi Meşaleciler: Cumhuriyet Dönemi'nin ilk edebi topluluğudur. "Samimiyet, Canlılık, Daima Yenilik" ilkesiyle yola çıkmışlardır. Şiirde batılılaşmayı savunmuş, hece ölçüsünü kullanmışlardır. Ziya Osman Saba, Vasfi Mahir Kocatürk bu grubun üyelerindendir.
- Serbest Nazım ve Toplumcu Şiir: Şiirde ölçü, uyak ve nazım birimi gibi geleneksel kuralları reddeden, serbest ölçüyü kullanan bir anlayıştır. Toplumsal sorunları, işçi sınıfının haklarını, sömürüyü ve eşitsizliği ele alırlar. Nazım Hikmet Ran en önemli temsilcisidir.
- Garip (Birinci Yeni) Hareketi: Orhan Veli Kanık, Oktay Rifat Horozcu ve Melih Cevdet Anday tarafından başlatılmıştır. Şiiri sıradanlaştırmayı, günlük dili kullanmayı, şairaneliği ve imgeleri reddetmeyi amaçlamışlardır. "Garip" adlı ortak kitaplarıyla tanınırlar.
- İkinci Yeni Hareketi: Garip Akımı'na tepki olarak doğmuştur. Anlam kapalılığını, soyutluğu, imgeleri ve çağrışımları ön plana çıkarmışlardır. Cemal Süreya, Edip Cansever, Turgut Uyar, Sezai Karakoç gibi şairler bu akımın önemli temsilcileridir.
⚠️ Dikkat: Şiir akımlarının temel özelliklerini ve en az birer temsilcisini bilmeniz, sınavda size avantaj sağlayacaktır.
📌 Cumhuriyet Dönemi Hikayesi
Cumhuriyet Dönemi hikayesi de şiir gibi çeşitlilik göstermiş, farklı anlayışlarla zenginleşmiştir. Hikayelerde genellikle toplumsal gerçekler, bireyin iç dünyası ve Anadolu insanının yaşamı işlenmiştir.
- Milli Edebiyat Zevk ve Anlayışını Sürdüren Hikaye: Refik Halit Karay'ın başlattığı "Memleket Hikayeciliği" geleneğini devam ettirirler. Anadolu'yu, Anadolu insanının yaşamını, milli değerleri sade bir dille anlatırlar. Reşat Nuri Güntekin, Halide Edip Adıvar bu anlayışın önemli temsilcilerindendir.
- Bireyin İç Dünyasını Esas Alan Hikaye: Bireyin psikolojisine, bilinçaltına, iç çatışmalarına odaklanırlar. Olaydan çok duruma ve karakterlerin ruh hallerine önem verirler. Peyami Safa, Ahmet Hamdi Tanpınar, Tarık Buğra bu anlayışın önde gelen isimlerindendir.
- Toplumcu Gerçekçi Hikaye: Toplumsal sorunları, köy ve kasaba gerçeklerini, işçi-köylü çatışmasını, ağalık sistemini ele alırlar. Gözlem ve belgesel nitelikli anlatım önemlidir. Sabahattin Ali, Orhan Kemal, Yaşar Kemal bu akımın önemli temsilcileridir.
💡 İpucu: Hikaye anlayışlarını ayırt ederken, hikayenin ana temasının ne olduğuna (toplumsal sorunlar mı, bireyin ruh hali mi, Anadolu'nun tasviri mi) dikkat edin.
📝 Cümle Türleri
Türkçede cümleler farklı özelliklerine göre sınıflandırılır. Bu sınıflandırmalar, cümlenin yapısını ve anlamını daha iyi kavramamızı sağlar.
- 1. Anlamına Göre Cümleler:
- Olumlu Cümle: Yargının gerçekleştiğini veya var olduğunu bildiren cümlelerdir. (Örn: "Bugün hava çok güzeldi.")
- Olumsuz Cümle: Yargının gerçekleşmediğini veya var olmadığını bildiren cümlelerdir. "-me, -ma" ekleri veya "yok, değil" kelimeleriyle yapılır. (Örn: "Bugün hava güzel değildi.")
- Soru Cümlesi: Bir bilgi öğrenmek amacıyla kurulan cümlelerdir. Soru eki (-mı, -mi) veya soru kelimeleriyle (kim, ne, nasıl) yapılır. (Örn: "Dersi anladınız mı?")
- Ünlem Cümlesi: Şaşırma, sevinç, korku gibi duyguları anlatan cümlelerdir. (Örn: "Eyvah, anahtarımı unuttum!")
- 2. Yüklemin Yerine Göre Cümleler:
- Kurallı (Düz) Cümle: Yüklemi sonda bulunan cümlelerdir. (Örn: "Kitabı dün okudum.")
- Devrik Cümle: Yüklemi başta veya ortada bulunan cümlelerdir. (Örn: "Okudum kitabı dün.")
- Eksiltili Cümle: Yüklemi söylenmeyen, dinleyicinin veya okuyucunun tamamlamasını bekleyen cümlelerdir. Sonuna üç nokta (...) konulur. (Örn: "Karşımda yemyeşil bir ova...")
- 3. Yüklemin Türüne Göre Cümleler:
- Fiil (Eylem) Cümlesi: Yüklemi çekimli bir fiil olan cümlelerdir. (Örn: "Çocuklar bahçede oynuyor.")
- İsim (Ad) Cümlesi: Yüklemi isim soylu bir sözcük olan ve ek fiil (idi, imiş, -dir) almış cümlelerdir. (Örn: "Hava bugün çok güzeldi.")
- 4. Yapısına Göre Cümleler: (Bu kısım biraz daha detaylıdır, dikkatle inceleyin.)
- Basit Cümle: Tek bir yargı bildiren, içinde fiilimsi veya başka bir yargı bulunmayan cümlelerdir. (Örn: "Çocuklar top oynadı.")
- Birleşik Cümle: Birden fazla yargı bildiren cümlelerdir. Kendi içinde dörde ayrılır:
- Girişik Birleşik Cümle: Temel cümlenin yanında en az bir fiilimsi (isim-fiil, sıfat-fiil, zarf-fiil) bulunan cümlelerdir. (Örn: "Kitap okumayı çok severim." - "okumayı" fiilimsi)
- Ki'li Birleşik Cümle: İki cümlenin "ki" bağlacıyla birbirine bağlandığı cümlelerdir. (Örn: "Biliyorum ki sen de geleceksin.")
- Şartlı Birleşik Cümle: Temel cümlenin yanında "-se, -sa" şart ekiyle kurulmuş bir yan cümleciği olan cümlelerdir. (Örn: "Erken gelirsen sinemaya gideriz.")
- İç İçe Birleşik Cümle: Bir cümlenin içinde başka bir cümlenin tırnak içinde veya virgülle belirtilerek yer aldığı cümlelerdir. (Örn: "Annem 'Akşam erken gel.' dedi.")
- Sıralı Cümle: İki veya daha fazla basit veya birleşik cümlenin virgül (,) veya noktalı virgül (;) ile birbirine bağlandığı cümlelerdir. (Örn: "O geldi, ben gittim.")
- Bağımlı Sıralı Cümle: Öge ortaklığı olan sıralı cümlelerdir. (Örn: "Çocuk koştu, düştü." - Özne "çocuk" ortak)
- Bağımsız Sıralı Cümle: Öge ortaklığı olmayan sıralı cümlelerdir. (Örn: "Yağmur yağdı, her yer ıslandı.")
- Bağlı Cümle: İki veya daha fazla basit veya birleşik cümlenin "ve, ama, fakat, ancak, lakin, veya, yahut, çünkü, oysa" gibi bağlaçlarla birbirine bağlandığı cümlelerdir. (Örn: "Çok çalıştı ama sınavı kazanamadı.")
⚠️ Dikkat: Yapısına göre cümleler konusu genellikle karıştırılır. Özellikle fiilimsilerin ve bağlaçların cümledeki rolünü iyi anlamaya çalışın. Her bir tür için bolca örnek inceleyin.
