🎓 7. sınıf fen bilimleri 1. dönem 2. yazılı 5. senaryo Test 1 - Ders Notu
Merhaba sevgili öğrenciler! Bu ders notu, 7. sınıf fen bilimleri 1. dönem 2. yazılı sınavınızda karşılaşabileceğiniz Sindirim Sistemi, Boşaltım Sistemi, İş, Enerji ve Güç ile Enerji Dönüşümleri konularını sade ve anlaşılır bir şekilde özetlemektedir. Başarılar dileriz!
📌 Sindirim Sistemi
Sindirim, yediğimiz besinlerin vücudumuz tarafından kullanılabilmesi için küçük parçalara ayrılması sürecidir. Bu süreç iki şekilde gerçekleşir: mekanik ve kimyasal sindirim.
- Mekanik Sindirim: Besinlerin fiziksel olarak küçük parçalara ayrılmasıdır. Örneğin, dişlerle çiğneme, mide kaslarının kasılıp gevşemesi.
- Kimyasal Sindirim: Besinlerin enzimler yardımıyla kimyasal olarak yapı taşlarına ayrılmasıdır. Örneğin, karbonhidratların glikoza, proteinlerin amino asitlere, yağların yağ asidi ve gliserole dönüşmesi.
- Sindirim Sistemi Organları: Ağız, yutak, yemek borusu, mide, ince bağırsak, kalın bağırsak ve anüs.
- Yardımcı Organlar: Karaciğer (safra üretir) ve pankreas (sindirim enzimleri üretir).
- Besinlerin Sindirim Yerleri:
- Karbonhidratlar: Ağızda başlar, ince bağırsakta biter.
- Proteinler: Midede başlar, ince bağırsakta biter.
- Yağlar: İnce bağırsakta başlar ve biter.
- Emilim: Sindirilen besin maddelerinin ince bağırsaktan kana geçmesidir. Su, mineraller ve vitaminlerin emilimi kalın bağırsakta da gerçekleşir.
💡 İpucu: Kalın bağırsakta sindirim olmaz, sadece su, vitamin ve minerallerin emilimi gerçekleşir. Atık maddeler dışarı atılmak üzere toplanır.
📌 Boşaltım Sistemi
Boşaltım, vücutta metabolik faaliyetler sonucu oluşan ve vücut için zararlı olan atık maddelerin dışarı atılmasıdır. Boşaltım sistemi, vücudun iç dengesini korumak için hayati öneme sahiptir.
- Boşaltım Sistemi Organları:
- Böbrekler: Kanı süzer, zararlı atıkları (üre, ürik asit, fazla tuz ve su) idrar şeklinde oluşturur.
- İdrar Boruları (Üreterler): Böbreklerde oluşan idrarı idrar kesesine taşır.
- İdrar Kesesi (Mesane): İdrarı geçici olarak depolar.
- Üretra: İdrarın vücut dışına atıldığı kanaldır.
- Yardımcı Boşaltım Organları:
- Akciğerler: Karbondioksit ve su buharını dışarı atar.
- Deri: Terleme yoluyla su ve bir miktar tuzu dışarı atar.
- Karaciğer: Zehirli maddeleri zararsız hale getirir ve amonyağı üreye dönüştürür.
- Kalın Bağırsak: Sindirilmeyen besin atıklarını dışkı olarak atar.
⚠️ Dikkat: Sindirim atıkları (dışkı) ile boşaltım atıkları (idrar, ter, $CO_2$) farklı şeylerdir. Dışkı, vücut tarafından kullanılmayan besinlerin atığıdır, boşaltım ise metabolik faaliyetler sonucu oluşan zararlı atıkların atılmasıdır.
📌 İş, Enerji ve Güç
Fizikte iş, enerji ve güç kavramları günlük dildeki anlamlarından farklıdır. Bu kavramları doğru anlamak önemlidir.
- İş (W): Bir cisme kuvvet uygulandığında, cisim kuvvet doğrultusunda yer değiştiriyorsa fiziksel anlamda iş yapılmış olur.
- Formülü: İş = Kuvvet $\times$ Yol ($W = F \times \Delta x$)
- Birimi: Joule (J)
- Örnek: Bir çantayı yerden kaldırıp yukarı koymak iş yapmaktır. Duvarı itmek ama hareket ettirememek iş değildir.
- Enerji (E): İş yapabilme yeteneğidir. Enerji olmadan iş yapılamaz.
- Birimi: Joule (J)
- Kinetik Enerji ($E_k$): Hareket halindeki cisimlerin enerjisidir. Cismin kütlesine ve hızına bağlıdır.
- Formülü: $E_k = \frac{1}{2}mv^2$ (m: kütle, v: hız)
- Potansiyel Enerji ($E_p$): Cismin konumundan veya durumundan dolayı sahip olduğu enerjidir.
- Yer Çekimi Potansiyel Enerjisi: Cismin yerden yüksekliğine bağlıdır.
- Formülü: $E_p = mgh$ (m: kütle, g: yer çekimi ivmesi, h: yükseklik)
- Esneklik Potansiyel Enerjisi: Esnek cisimlerin sıkışması veya gerilmesiyle depoladığı enerjidir (yay gibi).
Güç (P): Birim zamanda yapılan iş miktarıdır. Ne kadar hızlı iş yaptığımızı gösterir.
- Formülü: Güç = İş / Zaman ($P = \frac{W}{t}$)
- Birimi: Watt (W)
- Örnek: Aynı işi daha kısa sürede yapan kişi veya makine daha güçlüdür.
💡 İpucu: Fizikte işin yapılabilmesi için kuvvet ile yer değiştirme aynı doğrultuda olmalıdır. Örneğin, sırt çantasıyla düz yolda yürümek fiziksel anlamda iş değildir çünkü kuvvet (yukarı doğru) ile yer değiştirme (yatay) farklı doğrultudadır.
📌 Enerji Dönüşümleri
Enerji, yoktan var edilemez, vardan yok edilemez; sadece bir türden başka bir türe dönüşebilir.
- Enerjinin Korunumu İlkesi: Kapalı bir sistemde toplam enerji miktarı her zaman sabittir.
- Mekanik Enerji: Bir cismin kinetik enerjisi ile potansiyel enerjisinin toplamıdır ($E_{mekanik} = E_k + E_p$). Hava sürtünmesi gibi dış etkenler yok sayıldığında, mekanik enerji korunur.
- Potansiyel ve Kinetik Enerji Dönüşümü:
- Bir cisim yukarı doğru fırlatıldığında, kinetik enerjisi azalırken potansiyel enerjisi artar. En yüksek noktada kinetik enerji sıfır olur (anlık durur), potansiyel enerji en fazladır.
- Bir cisim yukarıdan serbest bırakıldığında, potansiyel enerjisi azalırken kinetik enerjisi artar. Yere çarpmadan hemen önce potansiyel enerji en az (sıfır), kinetik enerji en fazladır.
- Sarkaçta en yüksek noktalarda potansiyel enerji en fazla, kinetik enerji en azdır. En alt noktada ise kinetik enerji en fazla, potansiyel enerji en azdır.
- Günlük Hayattan Örnekler:
- Hidroelektrik Santraller: Barajda biriken suyun potansiyel enerjisi, aşağı akarken kinetik enerjiye, türbinleri döndürerek elektrik enerjisine dönüşür.
- Rüzgar Türbinleri: Rüzgarın kinetik enerjisi, türbinleri döndürerek elektrik enerjisine dönüşür.
- Ampul: Elektrik enerjisi, ışık ve ısı enerjisine dönüşür.
⚠️ Dikkat: Enerji dönüşümleri sırasında her zaman bir miktar enerji, genellikle ısı enerjisi şeklinde çevreye yayılır ve kullanılamaz hale gelir. Bu durum, enerjinin yok olduğu anlamına gelmez, sadece farklı bir forma dönüştüğü anlamına gelir.
📝 Bu notları dikkatlice okuyarak ve anlamadığınız yerleri tekrar ederek sınavınıza en iyi şekilde hazırlanabilirsiniz. Başarılar dileriz!
