🎓 10. sınıf coğrafya 1. dönem 2. yazılı 6. senaryo Test 1 - Ders Notu
Bu ders notu, 10. sınıf coğrafya 1. dönem 2. yazılı sınavında karşılaşabileceğin iç ve dış kuvvetler, yer şekillerinin oluşumu, Türkiye'nin jeolojik geçmişi ve yer şekilleri gibi temel konuları sade bir dille özetlemektedir.
📌 İç Kuvvetler ve Yer Şekillerinin Oluşumu
Yer kabuğunun derinliklerinden gelen enerjiyle oluşan ve yeryüzünü şekillendiren kuvvetlerdir. Bu kuvvetler, dağları, platoları, çukurlukları oluşturur.
- Orojenez (Dağ Oluşumu): Kıvrım ve kırık dağların oluşmasıdır. Levhaların birbirine yaklaşmasıyla tortul tabakalar sıkışır ve yükselir.
- Kıvrım Dağları: Alp-Himalaya sistemi (Toroslar, Kuzey Anadolu Dağları).
- Kırık Dağları: Horst (yüksek kısım) ve Graben (çukur kısım) şeklinde oluşur (Ege Bölgesi'ndeki dağlar).
- Epirojenez (Kıta Oluşumu): Yer kabuğunun geniş alanlarda alçalması veya yükselmesidir. Denge bozulduğunda (buzul erimesi, tortul birikimi gibi) meydana gelir.
- Volkanizma: Magmanın yer kabuğundaki çatlaklardan yüzeye çıkması veya yüzeye yakın yerlerde soğumasıdır.
- Derinlik Volkanizması: Batolit, Lakolit, Sill, Dayk gibi şekiller oluşturur.
- Yüzey Volkanizması: Volkan konileri, krater, kaldera, maar gibi şekiller oluşturur.
- Depremler (Seizma): Yer kabuğundaki ani sarsıntılardır.
- Tektonik Depremler: Fay hatları boyunca levha hareketleriyle oluşur, en yıkıcı olanlardır.
- Volkanik Depremler: Volkanik patlamalar sırasında meydana gelir.
- Göçme Depremleri: Karstik arazilerde mağara tavanlarının çökmesiyle oluşur, etki alanı dardır.
💡 İpucu: İç kuvvetler enerjisini yerin içinden (magmadan) alır ve yapıcıdır; yani yer şekillerini oluşturur.
📌 Dış Kuvvetler ve Yer Şekillerinin Oluşumu
Enerjisini Güneş'ten alan ve yer şekillerini aşındırarak, taşıyarak ve biriktirerek değiştiren kuvvetlerdir. Yıkıcı etkiye sahiptirler.
- Akarsular: En etkili dış kuvvettir.
- Aşındırma Şekilleri: Vadi (Çentik, Boğaz, Kanyon, Geniş Tabanlı), Plato, Peri Bacaları, Kırgıbayır (Badlands).
- Biriktirme Şekilleri: Delta, Irmak Adası, Birikinti Konisi ve Yelpazesi, Taban Seviyesi Ovası.
- Rüzgarlar: Özellikle kurak ve yarı kurak iklim bölgelerinde etkilidir.
- Aşındırma Şekilleri: Mantarkaya, Yardang, Şahit Tepe, Tafoni.
- Biriktirme Şekilleri: Kumul, Barkan, Lös.
- Buzullar: Yüksek enlemlerde ve dağların yüksek kesimlerinde etkilidir.
- Aşındırma Şekilleri: Sirk Çanağı, Buzul Vadisi (Tekne Vadi), Hörgüçkaya.
- Biriktirme Şekilleri: Moren, Sander Ovası, Drumlin.
- Dalgalar ve Akıntılar: Kıyı bölgelerinde etkilidir.
- Aşındırma Şekilleri: Falez (Yalıyar), Aşınım Platformu.
- Biriktirme Şekilleri: Kıyı Kordonu (Kıyı Oku), Lagün (Deniz Kulağı), Tombolo (Saplı Ada), Kumsal.
- Karstik Şekiller (Kimyasal Çözülme): Kalker, jips, kaya tuzu gibi eriyebilen kayaçların yaygın olduğu bölgelerde (Akdeniz Bölgesi) oluşur.
- Aşındırma Şekilleri: Lapya, Dolin, Uvala, Polye, Obruk, Mağara.
- Biriktirme Şekilleri: Sarkıt, Dikit, Sütun, Traverten.
⚠️ Dikkat: Dış kuvvetler, iç kuvvetlerin oluşturduğu yer şekillerini aşındırarak veya biriktirerek değiştirir. Her dış kuvvetin etkili olduğu iklim ve yeryüzü koşulları farklıdır.
📌 Türkiye'nin Jeolojik Geçmişi ve Yer Şekilleri
Türkiye, genç oluşumlu bir ülkedir ve tektonik hareketlerin etkisiyle şekillenmiştir.
- Jeolojik Zamanlar:
- Paleozoik (1. Zaman): Masif araziler oluşmuş (Menderes, Yıldız Dağları), taş kömürü yatakları oluşmuştur (Zonguldak).
- Mezozoik (2. Zaman): Tetis Denizi tabanında tortul birikimler devam etmiştir.
- Tersiyer (3. Zaman): Alp-Himalaya Orojenezi ile Kuzey Anadolu Dağları ve Toroslar oluşmuş, volkanik faaliyetler başlamış, linyit, tuz, bor yatakları oluşmuştur.
- Kuaterner (4. Zaman): Egeid karası çökmüş, Ege Denizi ve boğazlar oluşmuş, iklim değişiklikleri yaşanmış, volkanik faaliyetler devam etmiştir.
- Türkiye'nin Genel Yer Şekilleri Özellikleri:
- Ortalama yükseltisi fazladır (yaklaşık 1132 m).
- Engebeli ve dağlık bir ülkedir.
- Dağlar genellikle doğu-batı doğrultusunda uzanır.
- Fay hatları yaygın olduğu için deprem riski yüksektir.
- Genç volkanik araziler ve volkanik dağlar bulunur (Erciyes, Ağrı, Hasan Dağı vb.).
- Karstik araziler (özellikle Akdeniz Bölgesi) yaygındır.
- Platolar geniş yer kaplar.
💡 İpucu: Türkiye'nin genç oluşumlu olması, yüksek ve engebeli olmasına, fay hatlarının ve depremlerin yaygın olmasına, volkanik faaliyetlerin görülmesine neden olmuştur.
📌 Toprak Oluşumu ve Toprak Tipleri
Toprak, kayaçların fiziksel ve kimyasal yollarla ayrışması ve organik maddelerle karışması sonucu oluşan üst tabakadır.
- Toprak Oluşumunu Etkileyen Faktörler: İklim, ana kaya, bitki örtüsü, yer şekilleri, zaman.
- Başlıca Toprak Tipleri:
- Zonal Topraklar (Yerli Topraklar): Oluştuğu iklim ve bitki örtüsünün özelliklerini taşır. (Örn: Kahverengi Orman Toprakları, Terra Rossa, Çernozyom, Laterit).
- Azonal Topraklar (Taşınmış Topraklar): Dış kuvvetler tarafından taşınan materyallerin birikmesiyle oluşur. Verimlidir. (Örn: Alüvyal, Lös, Kolüvyal, Regosol).
- İntrazonal Topraklar: Ana kaya veya yer şekillerinin etkisiyle oluşur. (Örn: Halomorfik - tuzlu, Hidromorfik - bataklık, Kalsimorfik - kireçli).
⚠️ Dikkat: Zonal topraklar iklime göre şekillenirken, azonal topraklar dış kuvvetlerin taşıma ve biriktirme faaliyetleriyle oluşur.
