🎓 10. sınıf coğrafya 1. dönem 2. yazılı 6. senaryo Test 4 - Ders Notu
Sevgili öğrenciler, bu ders notu, 10. sınıf coğrafya 1. dönem 2. yazılı sınavınızda karşılaşabileceğiniz temel konuları sade ve anlaşılır bir dille özetlemektedir. Sınavınızda özellikle yer şekillerini oluşturan iç ve dış kuvvetler ile iklim elemanları konularına odaklanmanız beklenmektedir.
📌 Harita Bilgisi: İzohipsler
İzohipsler, eş yükselti eğrileri demektir. Haritalar üzerinde aynı yükseltiye sahip noktaları birleştiren kapalı eğrilerdir. Yer şekillerini üç boyutlu olarak iki boyutlu bir düzlemde göstermemizi sağlarlar.
- Kapalı Eğriler: Her izohips eğrisi kendisini kesmez ve mutlaka kapalı bir döngü oluşturur.
- Yükselti Farkı: Bir haritadaki ardışık iki izohips arasındaki yükselti farkı sabittir ve haritanın ölçeğine göre değişir.
- Sık ve Seyrek İzohipsler: İzohipslerin sık geçtiği yerler eğimin fazla (dik yamaçlar), seyrek geçtiği yerler ise eğimin az (düz veya hafif eğimli alanlar) olduğunu gösterir.
- V Harfi Şekli: Akarsuların aktığı vadilerde izohipsler akarsuyun kaynağına (yüksekliğin arttığı yöne) doğru "V" şeklini alır. Sırtlarda ise "V" şeklinin ucu vadiye doğru bakar.
- Zirve ve Çukur: En içteki kapalı izohips genellikle bir tepeyi veya dağı (zirveyi) gösterir. İçine doğru ok işaretleri olan izohipsler ise kapalı bir çukurluğu (krater, obruk vb.) ifade eder.
💡 İpucu: İzohips eğrileri asla birbirini kesmez, sadece çok dik yamaçlarda (falez gibi) üst üste çakışık görülebilirler.
📌 İç Kuvvetler: Yer Şekillerinin Oluşumu
İç kuvvetler, enerjisini Dünya'nın iç yapısından (magma hareketleri) alan ve yer kabuğunu şekillendiren olaylardır. Bunlar orojenez (dağ oluşumu), epirojenez (kıtaların alçalma-yükselmesi), volkanizma ve depremlerdir.
- Orojenez (Dağ Oluşumu): Kıvrım ve Kırık Dağlar olmak üzere ikiye ayrılır.
- Kıvrım Dağları: Esnek tortul tabakaların yan basınçlarla sıkışarak kıvrılması sonucu oluşur (Örn: Toroslar, Alpler). Yüksek kısımlara antiklinal, çukur kısımlara senklinal denir.
- Kırık Dağları: Sert ve dirençli tabakaların yan basınçlara dayanamayıp kırılmasıyla oluşur (Örn: Ege Bölgesi'ndeki dağlar). Yüksekte kalan bloklara horst, alçakta kalan bloklara graben denir.
- Epirojenez (Kıta Oluşumu): Geniş yer kabuğu parçalarının (kıtaların) izostatik dengeye bağlı olarak alçalması veya yükselmesidir. Yükün artması (buzul birikimi, tortul yığılması) alçalmaya, yükün azalması (buzul erimesi, aşınma) yükselmeye neden olur.
- Volkanizma: Magmanın yer kabuğunun zayıf noktalarından yeryüzüne çıkması veya yeryüzüne yakın yerlerde soğumasıdır.
- Derinlik Volkanizması: Magmanın yer kabuğu içinde soğumasıyla batolit, lakolit, sill, dayk gibi şekiller oluşur.
- Yüzey Volkanizması: Magmanın yeryüzüne çıkarak volkan konileri, krater, kaldera, maar gibi şekilleri oluşturmasıdır.
- Depremler (Seizma): Yer kabuğundaki ani sarsıntılardır. Fay hatları boyunca meydana gelirler.
- Tektonik Depremler: Fay hatları boyunca levha hareketleri sonucu oluşan en yıkıcı depremlerdir.
- Volkanik Depremler: Volkanik faaliyetler sırasında meydana gelir, etki alanı dardır.
- Çöküntü Depremleri: Karstik arazilerde veya maden ocaklarında tavanın çökmesiyle oluşur, etki alanı çok dardır.
⚠️ Dikkat: İç kuvvetler yer şekillerini oluşturur ve yükseltir; dış kuvvetler ise bu şekilleri aşındırır ve düzleştirir.
📌 Dış Kuvvetler: Yer Şekillerinin Şekillenmesi
Dış kuvvetler, enerjisini Güneş'ten alan ve yer şekillerini aşındırma, taşıma ve biriktirme yoluyla değiştiren kuvvetlerdir. Başlıcaları akarsular, rüzgarlar, buzullar, dalgalar ve akıntılar ile yer altı sularıdır.
- Akarsular: En etkili dış kuvvettir.
- Aşındırma Şekilleri: Vadi (çentik, boğaz, kanyon), Menderes, Peribacası (volkanik arazide sel sularıyla), Peneplen (yontuk düz).
- Biriktirme Şekilleri: Delta, Irmak Adası (kum adacıkları), Birikinti Konisi/Yelpazesi, Taban Seviyesi Ovası.
- Rüzgarlar: Kurak ve yarı kurak (bitki örtüsünden yoksun) bölgelerde etkilidir.
- Aşındırma Şekilleri: Mantar Kaya, Yardang, Tafoni, Şahit Kaya.
- Biriktirme Şekilleri: Kumul (Barkan), Lös.
- Buzullar: Yüksek enlemlerde ve yüksek dağlık alanlarda etkilidir.
- Aşındırma Şekilleri: Buzul Vadisi (U şekilli), Sirk Çukuru (buzul gölü), Hörgüç Kaya.
- Biriktirme Şekilleri: Moren (buzul taşı), Sander Ovası, Drumlin.
- Karstik Şekiller (Yer Altı Suları): Kalker (kireç taşı), jips (alçı taşı), kaya tuzu gibi eriyebilen kayaçların bulunduğu arazilerde etkilidir.
- Aşındırma Şekilleri: Lapya, Dolin, Uvala, Polye (en büyük karstik ova), Obruk, Mağara, Düden.
- Biriktirme Şekilleri: Sarkıt, Dikit, Sütun, Traverten.
- Dalgalar ve Akıntılar: Deniz ve göl kıyılarında etkilidir.
- Aşındırma Şekilleri: Falez (yalıyar), Aşınım Platformu.
- Biriktirme Şekilleri: Kumsal, Tombolo (saplı ada), Lagün (deniz kulağı), Kıyı Kordonu.
📝 Unutma: Dış kuvvetlerin etkisi iklim koşullarına ve bitki örtüsüne göre farklılık gösterir. Örneğin, rüzgarlar kurak bölgelerde daha etkilidir.
📌 İklim Bilgisi: Temel Elemanlar
İklim, bir yerde uzun yıllar boyunca görülen hava olaylarının ortalamasıdır. İklimin temel elemanları sıcaklık, basınç, rüzgarlar, nem ve yağıştır.
- Sıcaklık: Atmosferdeki ısı enerjisinin ölçüsüdür.
- Sıcaklığı Etkileyen Faktörler: Enlem (Güneş ışınlarının düşme açısı), Yükselti (her 200m'de 1°C azalır), Kara ve Denizlerin Dağılışı (karalar çabuk ısınıp soğur), Okyanus Akıntıları, Rüzgarlar, Nemlilik, Bitki Örtüsü.
- Basınç: Atmosferi oluşturan gazların yeryüzüne uyguladığı kuvvettir.
- Yüksek Basınç (Antisiklon): Hava soğuk, yoğun ve alçalıcıdır. Genellikle açık ve güneşli hava görülür.
- Alçak Basınç (Siklon): Hava sıcak, hafif ve yükselicidir. Genellikle bulutlu ve yağışlı hava görülür.
- Rüzgarlar: Yüksek basınç alanından alçak basınç alanına doğru yatay yönde hareket eden hava akımıdır.
- Sürekli Rüzgarlar: Alizeler, Batı Rüzgarları, Kutup Rüzgarları.
- Yerel Rüzgarlar: Meltemler (deniz-kara, dağ-vadi), Fön Rüzgarı (dağdan aşağı inerken sıcaklığı artırır), Sirokko, Hamsin, Bora, Mistral.
- Nemlilik ve Yağış: Atmosferdeki su buharı miktarı nemliliktir. Yoğunlaşan su buharının yeryüzüne düşmesi yağıştır.
- Nem Çeşitleri: Mutlak Nem (havadaki mevcut nem), Maksimum Nem (havanın taşıyabileceği en fazla nem), Bağıl Nem (mutlak nemin maksimum neme oranı).
- Yağış Oluşum Şekilleri:
- Orografik (Yamaç) Yağışlar: Nemli havanın bir dağ yamacı boyunca yükselerek soğumasıyla oluşur.
- Konveksiyonel (Yükselim) Yağışlar: Isınan havanın yükselip soğumasıyla oluşur (Örn: İç Anadolu'daki "Kırkikindi" yağışları).
- Cephe (Frontal) Yağışlar: Sıcak ve soğuk hava kütlelerinin karşılaşmasıyla oluşur (Örn: Akdeniz iklimi kış yağışları).
💡 İpucu: Nemlilik, sıcaklık değişimlerini dengeleyici bir etkiye sahiptir. Nemli bölgelerde günlük ve yıllık sıcaklık farkları daha azdır.
