🎓 8. sınıf inkılap tarihi 1. dönem 2. yazılı 4. senaryo Test 2 - Ders Notu
Bu ders notu, 8. sınıf inkılap tarihi 1. dönem 2. yazılısında sıkça karşılaşılan konuları, Osmanlı Devleti'nin son dönemlerinden Milli Mücadele'nin başlangıcına kadar olan süreci kapsar. Sınavda başarılı olmak için bu konuları iyi anlaman çok önemli!
📌 20. Yüzyıl Başlarında Osmanlı Devleti
Osmanlı Devleti, 20. yüzyılın başlarında hem iç hem de dış sorunlarla boğuşuyordu. Bu durum, devletin geleceği hakkında çeşitli fikirlerin ortaya çıkmasına neden oldu.
- İç Sorunlar: Ekonomik sıkıntılar, farklı milletlerin isyanları, merkezi otoritenin zayıflaması.
- Dış Sorunlar: Avrupa devletlerinin Osmanlı topraklarını paylaşma isteği (hasta adam tabiri), milliyetçilik akımının etkisiyle azınlık isyanları.
- Devleti Kurtarma Fikirleri:
- Osmanlıcılık: Tüm milletleri Osmanlı vatandaşı sayarak bir arada tutma amacı.
- İslamcılık (Ümmetçilik): Tüm Müslümanları halife etrafında birleştirme fikri.
- Batıcılık: Avrupa'nın bilim ve teknolojisini alarak devleti kurtarma düşüncesi.
- Türkçülük (Turancılık): Tüm Türkleri tek bir bayrak altında toplama amacı.
💡 İpucu: Bu fikirlerin hiçbiri Osmanlı Devleti'nin dağılmasını engelleyemedi çünkü milliyetçilik akımı çok güçlüydü.
📌 Mustafa Kemal Atatürk'ün Hayatı ve Fikir Hayatı
Milli Mücadele'nin lideri Mustafa Kemal'in doğumu, eğitimi ve görevleri, onun kişiliğini ve liderlik özelliklerini şekillendirmiştir.
- Doğumu ve Ailesi: 1881'de Selanik'te doğdu. Babası Ali Rıza Efendi, annesi Zübeyde Hanım'dır.
- Eğitim Hayatı:
- Mahalle Mektebi (geleneksel)
- Şemsi Efendi Okulu (modern)
- Selanik Mülkiye Rüştiyesi (sivil ortaokul)
- Selanik Askeri Rüştiyesi (askeri ortaokul - matematik öğretmeni "Kemal" adını verdi)
- Manastır Askeri İdadisi (askeri lise - tarih ve edebiyatla ilgilendi)
- İstanbul Harp Okulu (Teğmen olarak mezun oldu)
- İstanbul Harp Akademisi (Kurmay Yüzbaşı olarak mezun oldu)
- İlk Görev Yerleri: Şam (Vatan ve Hürriyet Cemiyeti'ni kurdu), Manastır (İttihat ve Terakki Cemiyeti'ne katıldı), Trablusgarp (İtalyanlara karşı yerel halkı örgütledi), Balkan Savaşları (Çanakkale'de görev aldı).
- Fikir Hayatını Etkileyen Şehirler: Selanik (çok kültürlü yapısı, batılı fikirler), Manastır (milliyetçilik akımı, vatan sevgisi), İstanbul (başkent, siyasi gelişmeler), Sofya (ateşemiliter, batı kültürü).
⚠️ Dikkat: Mustafa Kemal'in eğitim aldığı okullar ve görev yerleri, onun askeri ve siyasi dehasının temelini oluşturmuştur.
📌 Osmanlı Devleti'nin Katıldığı Savaşlar (I. Dünya Savaşı Öncesi)
I. Dünya Savaşı öncesinde Osmanlı Devleti, topraklarını korumak için önemli savaşlara girdi.
- Trablusgarp Savaşı (1911-1912):
- Neden: İtalya'nın hammadde ve pazar arayışı, Trablusgarp'ın (Libya) coğrafi yakınlığı.
- Gelişme: Osmanlı Devleti'nin karadan ve denizden yardım gönderememesi üzerine Mustafa Kemal ve Enver Paşa gibi subaylar gizlice bölgeye giderek yerel halkı örgütledi.
- Sonuç: Uşi Antlaşması ile Trablusgarp ve Bingazi İtalya'ya bırakıldı. On İki Ada geçici olarak İtalya'ya verildi.
- Önem: Mustafa Kemal'in ilk askeri başarısıdır. Halkı örgütleme yeteneğini gösterdi.
- Balkan Savaşları (1912-1913):
- Neden: Balkan devletlerinin (Bulgaristan, Sırbistan, Yunanistan, Karadağ) Osmanlı'yı Balkanlardan atmak istemesi, Rusya'nın Panslavizm politikası.
- I. Balkan Savaşı: Osmanlı Devleti dört cephede birden yenildi. Arnavutluk bağımsız oldu. Balkanlardaki toprakların çoğu kaybedildi.
- II. Balkan Savaşı: Balkan devletleri, Bulgaristan'ın fazla toprak alması üzerine kendi aralarında savaştı. Osmanlı bu durumdan faydalanarak Edirne ve Kırklareli'ni geri aldı (Londra ve Bükreş Antlaşmaları).
- Sonuç: Osmanlı Devleti'nin Balkanlardaki hakimiyeti sona erdi. Türkçülük akımı güçlendi. Ordu ve siyaset ayrımı gerektiği anlaşıldı.
💡 İpucu: Bu savaşlar, Osmanlı'nın ne kadar zayıfladığını ve I. Dünya Savaşı'na hangi koşullarda girdiğini gösterir.
📌 Birinci Dünya Savaşı (1914-1918)
Dünya tarihinin en büyük savaşlarından biri olan I. Dünya Savaşı, Osmanlı Devleti'nin de sonunu hazırlayan önemli bir dönüm noktasıdır.
- Genel Nedenler:
- Sömürgecilik yarışı (hammadde ve pazar arayışı).
- Milliyetçilik akımı.
- Bloklaşmalar (İtilaf ve İttifak Devletleri).
- Silahlanma yarışı.
- Savaşın Başlaması: Avusturya-Macaristan veliahdının Saraybosna'da bir Sırp milliyetçisi tarafından öldürülmesi.
- Osmanlı'nın Savaşa Girmesi:
- Kaybedilen toprakları geri alma isteği.
- İttihat ve Terakki liderlerinin Alman hayranlığı.
- Almanya'nın desteğiyle siyasi yalnızlıktan kurtulma.
- İngiltere ve Fransa'nın Osmanlı'yı savaşa almama isteği (tarafsız kalmasını istediler).
- Almanya'dan alınan Goben ve Breslav gemilerinin (Yavuz ve Midilli) Rus limanlarını bombalaması.
- Osmanlı'nın Savaştığı Cepheler:
- Taarruz Cepheleri (Saldırı): Kafkas (Rusya'ya karşı, Sarıkamış faciası), Kanal (İngilizlere karşı, Süveyş Kanalı'nı ele geçirme).
- Savunma Cepheleri (Müdafaa): Çanakkale (İtilaf Devletleri'nin İstanbul'a ulaşmasını engelledi, Mustafa Kemal'in ünü arttı), Irak, Suriye-Filistin, Hicaz-Yemen.
- Yardım Cepheleri (Müttefiklere Yardım): Galiçya, Makedonya, Romanya.
- Gizli Antlaşmalar: İtilaf Devletleri, Osmanlı topraklarını kendi aralarında paylaştılar (Sykes-Picot, Saint-Jean-de-Maurienne).
⚠️ Dikkat: Çanakkale Cephesi, I. Dünya Savaşı'nda Osmanlı'nın kazandığı tek büyük cephedir ve Mustafa Kemal'in Milli Mücadele liderliğine giden yolda önemli bir adım olmuştur.
📌 Mondros Ateşkes Antlaşması (30 Ekim 1918)
Osmanlı Devleti'nin I. Dünya Savaşı'ndan çekilmesini sağlayan ve ülkenin işgaline zemin hazırlayan ağır bir antlaşmadır.
- Neden: Osmanlı'nın savaş gücünün tükenmesi, Almanya'nın yenilmesi, Wilson İlkeleri'ne güvenilmesi.
- Önemli Maddeleri:
- Madde 7: İtilaf Devletleri, güvenliklerini tehdit eden bir durum ortaya çıkarsa herhangi bir stratejik noktayı işgal edebilecek. (Bu madde, işgallerin hukuki dayanağı oldu.)
- Madde 24: Doğu Anadolu'da (Vilayet-i Sitte: Erzurum, Van, Harput, Diyarbakır, Sivas, Bitlis) bir karışıklık çıkarsa İtilaf Devletleri bu illeri işgal edebilecek. (Ermeni devleti kurma amacı.)
- Osmanlı ordusu terhis edilecek, silah ve cephane İtilaf Devletleri'ne teslim edilecek.
- Boğazlar İtilaf Devletleri'nin kontrolüne bırakılacak.
- Tüm haberleşme ve ulaşım araçları İtilaf Devletleri'nin denetimine geçecek.
📝 Sonuç: Mondros, Osmanlı Devleti'ni fiilen sona erdirmiş, ülkeyi işgallere açık hale getirmiştir. Türk halkı işgallere karşı direnişe başlamıştır.
📌 Mondros Sonrası Kurulan Cemiyetler
Mondros Ateşkesi sonrası başlayan işgallere karşı Türk halkı farklı şekillerde örgütlenmiştir.
- Yararlı Cemiyetler (Milli Cemiyetler):
- Özellikleri: Bölgesel nitelikte kurulmuşlardır (sonradan Sivas Kongresi'nde birleşecekler). İşgallere karşı direniş ve bağımsızlık amacı taşırlar. Türk milliyetçiliği duygusuyla hareket ederler.
- Örnekler: Trakya-Paşaeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti, İzmir Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti, Doğu Anadolu Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti, Kilikyalılar Cemiyeti.
- Zararlı Cemiyetler:
- Azınlıkların Kurduğu Cemiyetler: Kendi devletlerini kurmak veya mevcut işgalci devletlere katılmak isterler. (Örn: Mavri Mira, Etnik-i Eterya, Pontus Rum Cemiyeti, Hınçak ve Taşnak Cemiyetleri).
- Milli Varlığa Düşman Cemiyetler: İşgallere karşı direnişi anlamsız bulup, manda ve himaye altına girmeyi savunurlar. (Örn: Sulh ve Selamet-i Osmaniye Fırkası, Teali-i İslam Cemiyeti, İngiliz Muhipleri Cemiyeti, Wilson Prensipleri Cemiyeti).
💡 İpucu: Yararlı cemiyetler, Milli Mücadele'nin temelini oluşturan halk direnişini örgütlemişlerdir.
📌 Milli Mücadele'nin Başlangıcı ve Kongreler Dönemi
Mustafa Kemal'in Samsun'a çıkışıyla başlayan Milli Mücadele, kongreler aracılığıyla halkın birliğini sağlamıştır.
- Mustafa Kemal'in Samsun'a Çıkışı (19 Mayıs 1919):
- Neden: Bölgedeki Türk-Rum çatışmasını önlemek ve asayişi sağlamak göreviyle gönderildi.
- Gerçek Amaç: Anadolu'ya geçerek Milli Mücadele'yi başlatmak.
- Önem: Milli Mücadele'nin fiili başlangıcıdır.
- Amasya Genelgesi (22 Haziran 1919):
- Önemli Maddeler: Vatanın bütünlüğü, milletin bağımsızlığı tehlikededir. İstanbul Hükümeti görevini yapamamaktadır. Milletin bağımsızlığını yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır. (Milli Mücadele'nin amacı, gerekçesi ve yöntemi belirlendi).
- Önem: Milli egemenliğe dayalı yeni bir devletin ilk işaretidir. Ulusal bir çağrıdır.
- Erzurum Kongresi (23 Temmuz - 7 Ağustos 1919):
- Katılımcılar: Doğu illerinden gelen delegeler.
- Önemli Kararlar: Milli sınırlar içinde vatan bir bütündür, parçalanamaz. Kuvayı Milliye'yi etkin, milli iradeyi hakim kılmak esastır. Manda ve himaye kabul edilemez. Geçici bir hükümet kurulmalıdır.
- Önem: Bölgesel toplanmasına rağmen ulusal kararlar alınmıştır. Manda ve himaye ilk kez reddedildi.
- Sivas Kongresi (4-11 Eylül 1919):
- Katılımcılar: Tüm yurttan gelen delegeler.
- Önemli Kararlar: Erzurum Kongresi kararları onaylandı. Tüm milli cemiyetler "Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti" adı altında birleştirildi. Manda ve himaye kesin olarak reddedildi. Temsil Heyeti tüm yurdu temsil eder hale geldi. İrade-i Milliye gazetesi çıkarıldı.
- Önem: Milli Mücadele tek bir çatı altında birleşti. Temsil Heyeti'nin yetkisi tüm yurdu kapsadı.
- Amasya Görüşmeleri (20-22 Ekim 1919):
- Kimler Arasında: Temsil Heyeti (Mustafa Kemal) ile İstanbul Hükümeti (Salih Paşa).
- Önem: İstanbul Hükümeti, Temsil Heyeti'ni ve Milli Mücadele'yi resmen tanımıştır.
- Misak-ı Millî (Milli Ant):
- Nedir: Son Osmanlı Mebusan Meclisi'nde kabul edilen, Türk vatanının sınırlarını çizen ve bağımsızlık ilkelerini belirten belgedir.
- Önemli Maddeler: Mondros Ateşkesi imzalandığında işgal edilmemiş topraklar bir bütündür, parçalanamaz. Azınlıklara, komşu ülkelerdeki Müslümanlara verilen haklar kadar hak verilecektir. Boğazların güvenliği sağlanmalıdır. Kapitülasyonlar kaldırılsın.
- Önem: Milli Mücadele'nin siyasi yol haritasıdır. İtilaf Devletleri'nin Meclis'i dağıtmasına neden oldu.
- Büyük Millet Meclisi'nin Açılması (23 Nisan 1920):
- Neden: İstanbul'un işgal edilmesi ve Mebusan Meclisi'nin dağıtılması üzerine, milli iradeyi temsil edecek yeni bir meclise ihtiyaç duyulması.
- Önem: Milli egemenliğe dayalı yeni Türk devletinin temelleri atıldı. Milli Mücadele'nin merkezi oldu.
⚠️ Dikkat: Bu süreçte alınan kararlar, hem bağımsızlık hem de milli egemenlik ilkesini vurgulamıştır. Özellikle "Milletin bağımsızlığını yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır" ifadesi çok önemlidir.
