🎓 9. sınıf biyoloji 1. dönem 2. yazılı 1. senaryo Test 2 - Ders Notu
Bu ders notu, 9. sınıf biyoloji 1. dönem 2. yazılı sınavının 1. senaryosunun 2. testinde yer alan hücre bölünmeleri (mitoz ve mayoz) ve kalıtım konularını kapsamaktadır. Bu konulara ait temel kavramları ve önemli noktaları içermektedir.
📌 Mitoz Bölünme
Mitoz, tek hücreli canlılarda üremeyi, çok hücreli canlılarda ise büyüme, gelişme ve onarımı sağlayan bir hücre bölünmesi çeşididir. Oluşan hücreler ana hücre ile aynı genetik yapıya sahiptir.
- Mitoz sonucu 2 yeni hücre oluşur.
- Kromozom sayısı değişmez (2n ise 2n kalır).
- Tek hücrelilerde üremeyi sağlar.
- Çok hücrelilerde büyüme, gelişme ve onarımı sağlar. Örneğin, bir kesiğin iyileşmesi mitoz sayesinde olur.
- Mitoz geçiren hücrelerin genetik yapısı aynıdır.
⚠️ Dikkat: Mitoz bölünme, eşeysiz üremenin temelini oluşturur.
📌 Mayoz Bölünme
Mayoz, üreme hücrelerinin (sperm ve yumurta) oluşmasını sağlayan özel bir hücre bölünmesi türüdür. Bu bölünme sayesinde kromozom sayısı yarıya iner ve döllenme ile türün kromozom sayısının sabit kalması sağlanır. Ayrıca genetik çeşitlilik de mayoz ile artar.
- Mayoz sonucu 4 yeni hücre oluşur.
- Kromozom sayısı yarıya iner (2n ise n olur).
- Sadece üreme ana hücrelerinde görülür (erkeklerde sperm ana hücresi, kadınlarda yumurta ana hücresi).
- Genetik çeşitlilik sağlanır (crossing over ve homolog kromozomların rastgele ayrılması ile).
- Eşeyli üremenin temelini oluşturur.
💡 İpucu: Mayoz bölünme olmasaydı, her döllenmede kromozom sayısı iki katına çıkardı ve türlerin genetik yapısı bozulurdu.
📌 Kalıtım
Kalıtım, genetik özelliklerin nesilden nesile aktarılmasıdır. Bu aktarım, genler aracılığıyla gerçekleşir. Temel kavramları anlamak, kalıtımı anlamanın anahtarıdır.
- Gen: DNA üzerinde belirli bir özelliği kontrol eden bölge. Örneğin, göz rengi geni.
- Alel: Bir genin farklı varyasyonları. Örneğin, kahverengi göz geni ve mavi göz geni.
- Baskın (Dominant) Alel: Etkisini her zaman gösteren alel. Genellikle büyük harfle gösterilir (A).
- Çekinik (Resesif) Alel: Etkisini sadece homozigot durumda gösteren alel. Genellikle küçük harfle gösterilir (a).
- Genotip: Bir bireyin genetik yapısı. Örneğin, AA, Aa, aa.
- Fenotip: Bir bireyin dış görünüşü. Örneğin, kahverengi gözlü olmak.
- Homozigot: Bir özellik için aynı alellere sahip olmak. Örneğin, AA (homozigot baskın) veya aa (homozigot çekinik).
- Heterozigot: Bir özellik için farklı alellere sahip olmak. Örneğin, Aa.
📝 Örnek: Bezelyelerde mor çiçek rengi beyaz çiçek rengine baskındır. Mor çiçek rengi için "M", beyaz çiçek rengi için "m" alellerini kullanalım. MM ve Mm genotipleri mor çiçekli, mm genotipi ise beyaz çiçekli olacaktır.
📌 Mendel İlkeleri
Gregor Mendel, kalıtım prensiplerini ortaya koyan bilim insanıdır. Çalışmaları, genetik biliminin temelini oluşturmuştur.
- Ayrılma İlkesi: Her birey, her özellik için iki alel taşır ve üreme hücreleri oluşurken bu aleller birbirinden ayrılır.
- Bağımsız Dağılım İlkesi: Farklı özelliklere ait genler birbirinden bağımsız olarak dağılır (genellikle).
- Baskınlık İlkesi: Heterozigot durumda baskın alel fenotipte etkisini gösterir.
⚠️ Dikkat: Mendel'in ilkeleri, tüm genler için geçerli olmayabilir. Bazı genler birbirine bağlı olabilir veya eksik baskınlık görülebilir.
