3. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde dolaylı tümleç, bir yer-yön bildirmektedir?
A) Konuklar için büyük bir salon hazırlanmış.Sevgili öğrenciler, bu soruda bizden dolaylı tümlecin yer-yön bildirdiği cümleyi bulmamız isteniyor. Öncelikle dolaylı tümlecin ne olduğunu ve hangi sorulara cevap verdiğini hatırlayalım:
Dolaylı tümleç, yükleme sorulan "kime, kimde, kimden, neye, neyde, neyden, nereye, nerede, nereden" sorularına cevap veren cümleciktir. Özellikle "nereye, nerede, nereden" sorularına cevap veriyorsa, yer veya yön bildirme görevi üstlenir.
Şimdi seçenekleri tek tek inceleyelim:
Bu cümlede yüklem "hazırlanmış"tır. Ne hazırlanmış? "büyük bir salon" (özne). Kim için hazırlanmış? "Konuklar için". "İçin" edatıyla kurulan bu ifade bir edat tümlecidir, dolaylı tümleç değildir. Dolayısıyla bu seçenekte yer-yön bildiren bir dolaylı tümleç bulunmamaktadır.
Bu cümlede yüklem "suluyorum"dur. Kim suluyor? (Ben - gizli özne). Neyi suluyorum? "Çiçekleri" (belirtili nesne). Ne zaman suluyorum? "her sabah" (zarf tümleci). Nasıl suluyorum? "düzenli olarak" (zarf tümleci). Bu cümlede de dolaylı tümleç bulunmamaktadır.
Bu cümlede yüklem "anlattı"dır. Kim anlattı? "Dedem" (özne). Neyi anlattı? "çocukluk anılarını" (belirtili nesne). Kime anlattı? "bize" (dolaylı tümleç). Buradaki dolaylı tümleç ("bize"), "kime?" sorusuna cevap vererek bir kişiyi (varlığı) belirtmektedir, yer-yön bildirmemektedir.
Bu cümlede yüklem "indi"dir. Kim indi? "Çocuk" (özne). Nasıl indi? "heyecanla" (zarf tümleci). Nereye indi? "aşağı" (dolaylı tümleç). Buradaki "aşağı" kelimesi, "nereye?" sorusuna cevap vererek bir yön bildirmektedir. Türkçe'de "içeri, dışarı, yukarı, aşağı, ileri, geri" gibi bazı yer-yön zarfları, hal eki (-e, -de, -den) almasalar bile fiilin yönünü belirttiklerinde dolaylı tümleç görevi üstlenirler. Bu nedenle, bu cümlede dolaylı tümleç yer-yön bildirmektedir.
Bu detaylı analizler sonucunda, dolaylı tümlecin yer-yön bildirdiği cümlenin D seçeneğinde olduğunu açıkça görüyoruz.
Cevap D seçeneğidir.
