🎓 8. sınıf inkılap tarihi 1. dönem 2. yazılı 4. senaryo Test 4 - Ders Notu
Bu ders notu, 8. sınıf inkılap tarihi dersinin 1. dönem 2. yazılısında karşılaşabileceğin ana konuları özetlemektedir. Özellikle I. Dünya Savaşı'ndan başlayarak Milli Mücadele'nin ilk adımlarına ve Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin açılışına kadar olan süreci kapsar.
📌 I. Dünya Savaşı (1914-1918)
I. Dünya Savaşı, 20. yüzyılın başlarında dünya siyasetini derinden etkileyen büyük bir küresel çatışmadır. Osmanlı Devleti de bu savaşta yer almıştır.
- Genel Nedenler: Sanayi İnkılabı'nın getirdiği hammadde ve pazar arayışı, sömürgecilik yarışı, silahlanma rekabeti, milliyetçilik akımının etkisi ve devletler arası bloklaşmalar (Üçlü İtilaf ve Üçlü İttifak).
- Özel Nedenler: Almanya ile İngiltere arasındaki ekonomik rekabet, Fransa'nın Alsas-Loren bölgesini Almanya'dan geri alma isteği, Rusya'nın sıcak denizlere inme politikası (Panslavizm).
- Savaşın Başlaması: Avusturya-Macaristan veliahdının Saraybosna'da bir Sırp milliyetçisi tarafından öldürülmesiyle başlamıştır.
- Osmanlı'nın Savaşa Girişi: İngilizlerin Akdeniz'de kovaladığı Goeben ve Breslau adlı iki Alman gemisinin Osmanlı'ya sığınması ve bu gemilerin Yavuz ve Midilli adlarını alarak Rus limanlarını bombalamasıyla Osmanlı savaşa girmiştir.
- Osmanlı'nın Savaştığı Cepheler:
- Taarruz Cepheleri (Saldırı): Kafkas (Rusya'ya karşı, Enver Paşa, Sarıkamış faciası) ve Kanal (İngilizlere karşı, Süveyş Kanalı'nı ele geçirme).
- Savunma Cepheleri: Çanakkale (İtilaf Devletleri'nin İstanbul'u ele geçirme planına karşı, Mustafa Kemal'in başarısı), Irak, Suriye-Filistin, Hicaz-Yemen.
- Yardım Cepheleri (Müttefiklere Yardım): Galiçya, Makedonya, Romanya.
💡 İpucu: Osmanlı Devleti, kaybettiği toprakları geri alma ve kapitülasyonlardan kurtulma umuduyla Almanya'nın yanında savaşa girmiştir. Ancak savaşın sonunda toprak kayıpları daha da artmıştır.
📌 Mondros Ateşkes Antlaşması (30 Ekim 1918) ve İşgaller
I. Dünya Savaşı'nın sonunda Osmanlı Devleti'nin imzaladığı bu antlaşma, ülkenin fiilen sona erdiğinin göstergesidir.
- Önemli Maddeler:
- 7. Madde: İtilaf Devletleri, güvenliklerini tehdit eden bir durum ortaya çıkarsa herhangi bir stratejik noktayı işgal edebilecekti. (Bu madde, Anadolu'daki işgallerin hukuki zeminini oluşturmuştur.)
- 24. Madde: Doğu Anadolu'da (Vilayet-i Sitte: Erzurum, Van, Harput, Diyarbakır, Sivas, Bitlis) karışıklık çıkarsa İtilaf Devletleri bu illeri işgal edebilecekti. (Doğu'da Ermeni devleti kurma amacı taşıyordu.)
- Osmanlı ordusu terhis edilecek, silahları toplanacaktı.
- Boğazlar İtilaf Devletleri'nin denetimine bırakılacaktı.
- Tüneller, demiryolları, telgraf hatları İtilaf Devletleri'nin kontrolüne geçecekti.
- Sonuçları: Osmanlı Devleti fiilen sona erdi, Anadolu yer yer işgale uğradı, Türk halkı işgallere karşı direniş cemiyetleri kurmaya başladı.
⚠️ Dikkat: Mondros'un 7. maddesi, İtilaf Devletleri'ne Anadolu'nun her yerini işgal etme yetkisi vermiştir. Bu madde, işgallere uluslararası bir kılıf uydurmak için kullanılmıştır.
📌 İşgallere Karşı Tepkiler: Cemiyetler ve Kuvâ-yi Milliye
Mondros Ateşkes Antlaşması sonrası başlayan işgallere karşı Türk halkı farklı şekillerde tepki göstermiştir.
- Cemiyetler:
- Yararlı (Milli) Cemiyetler: İşgallere karşı bölgesel direniş göstermişler, halkı bilinçlendirmişlerdir. (Örn: Doğu Anadolu Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti, Kilikyalılar Cemiyeti, İzmir Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti, Trabzon Muhafaza-i Hukuk Cemiyeti). Ortak özellikleri: Bölgesel olmaları, bağımsızlık yanlısı olmaları, basın-yayın yoluyla mücadele etmeleri.
- Zararlı Cemiyetler:
- Azınlıkların Kurduğu Cemiyetler: Büyük devletlerin desteğiyle kendi devletlerini kurmayı amaçlamışlardır. (Örn: Mavri Mira, Etnik-i Eterya, Pontus Rum Cemiyeti, Hınçak ve Taşnak Cemiyetleri).
- Milli Varlığa Düşman Cemiyetler: Manda ve himaye yanlısı veya padişah yanlısı olmuşlardır. (Örn: Sulh ve Selamet-i Osmaniye Fırkası, Teali-i İslam Cemiyeti, İngiliz Muhipleri Cemiyeti, Wilson Prensipleri Cemiyeti).
- Kuvâ-yi Milliye: İşgallere karşı halk tarafından oluşturulan silahlı direniş örgütleridir.
- Özellikleri: Bölgeseldirler, düzenli ordu değillerdir, düşmanı yavaşlatmışlar ancak tamamen durduramamışlardır, halkın direniş ruhunu canlı tutmuşlardır.
- Önemi: Milli Mücadele'nin ilk silahlı direniş gücü olmuşlar, düzenli ordunun kurulmasına kadar geçen sürede düşmanı oyalamışlardır.
📝 Not: Mustafa Kemal, Milli Mücadele'yi başlatırken Kuvâ-yi Milliye'nin önemini bilse de, düzenli bir orduya ihtiyaç duyulduğunu görmüştür.
📌 Milli Mücadele'nin Başlangıcı ve Kongreler
Mustafa Kemal'in Samsun'a çıkışıyla başlayan Milli Mücadele, Amasya Genelgesi ve kongrelerle şekillenmiştir.
- Mustafa Kemal'in Samsun'a Çıkışı (19 Mayıs 1919): Mondros sonrası başlayan işgallere ve Rum çetelerinin faaliyetlerine son vermek amacıyla 9. Ordu Müfettişi olarak görevlendirilmiştir. Ancak asıl amacı Milli Mücadele'yi başlatmaktır.
- Amasya Genelgesi (22 Haziran 1919):
- Maddeler: "Vatanın bütünlüğü, milletin bağımsızlığı tehlikededir." (Gerekçe), "Milletin bağımsızlığını yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır." (Amaç ve yöntem).
- Önemi: Milli Mücadele'nin amacı, gerekçesi ve yöntemi ilk kez belirlenmiştir. Milli egemenliğe dayalı yeni bir devletin ilk işaretleri verilmiştir.
- Erzurum Kongresi (23 Temmuz-7 Ağustos 1919): Doğu Anadolu'daki Ermeni ve Rum tehdidine karşı toplanmıştır.
- Maddeler: "Milli sınırlar içinde vatan bir bütündür, parçalanamaz." (İlk kez milli sınırlardan bahsedildi), "Kuvâ-yi Milliye'yi etkin, milli iradeyi hakim kılmak esastır." (Milli egemenlik vurgusu), "Manda ve himaye kabul edilemez." (Tam bağımsızlık ilkesi ilk kez açıkça reddedildi).
- Önemi: Bölgesel toplanmasına rağmen ulusal kararlar alınmıştır. Temsil Heyeti kurulmuştur.
- Sivas Kongresi (4-11 Eylül 1919): Tüm yurdu temsil eden delegelerin katılımıyla toplanmıştır.
- Maddeler: Erzurum Kongresi kararları genişletilerek onaylanmıştır. Tüm yararlı cemiyetler "Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti" adı altında birleştirilmiştir. "Manda ve himaye" fikri kesin olarak reddedilmiştir. İrade-i Milliye gazetesi çıkarılmıştır.
- Önemi: Milli Mücadele tek merkezden yönetilmeye başlanmıştır. Milli birlik ve beraberlik sağlanmıştır.
💡 İpucu: Kongreler, Milli Mücadele'nin örgütlenme aşamasını oluşturur. Özellikle Amasya Genelgesi, Erzurum ve Sivas Kongreleri, bağımsızlık ve milli egemenlik yolunda atılan en önemli adımlardır.
📌 Son Osmanlı Mebusan Meclisi ve Misak-ı Milli
Temsil Heyeti'nin çalışmaları sonucunda Osmanlı Mebusan Meclisi yeniden toplanmış ve önemli kararlar almıştır.
- Amasya Görüşmeleri (20-22 Ekim 1919): Temsil Heyeti ile Osmanlı Hükümeti temsilcileri arasında yapılmıştır. Mebusan Meclisi'nin toplanması kararı alınmıştır.
- Son Osmanlı Mebusan Meclisi'nin Açılması (12 Ocak 1920): İstanbul'da toplanmıştır.
- Misak-ı Milli (Milli Ant): Mebusan Meclisi'nin gizli oturumunda aldığı ve tüm dünyaya ilan ettiği kararlardır.
- Başlıca Maddeler: Milli sınırlar içinde vatan bir bütündür, parçalanamaz. Kars, Ardahan, Batum'da (Elviye-i Selase) gerekirse halk oylaması yapılabilir. Batı Trakya'nın durumu halk oylamasıyla belirlenmeli. Boğazların güvenliği sağlanmalı. Azınlık hakları komşu ülkelerdeki Müslümanlara verilen haklar kadar olmalı. Tam bağımsızlık sağlanmalı, kapitülasyonlar kaldırılsın.
- Önemi: Milli Mücadele'nin siyasi programı ve bağımsızlık yemini niteliğindedir. Ulusal ve tam bağımsızlık hedefini açıkça ortaya koymuştur.
- İstanbul'un İşgali (16 Mart 1920): Misak-ı Milli'nin ilan edilmesi üzerine İtilaf Devletleri, Mebusan Meclisi'ni dağıtmış ve İstanbul'u resmen işgal etmiştir. Milletvekillerinin bir kısmı tutuklanmış, bir kısmı Anadolu'ya kaçmıştır.
⚠️ Dikkat: Misak-ı Milli, yeni Türk Devleti'nin kurulmasında temel belge niteliğindedir. İstanbul'un işgali ise TBMM'nin açılmasına zemin hazırlamıştır.
📌 Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin Açılışı (23 Nisan 1920)
İstanbul'un işgali ve Mebusan Meclisi'nin dağıtılması üzerine Mustafa Kemal, Ankara'da yeni bir meclis toplama çağrısı yapmıştır.
- Açılışı: 23 Nisan 1920'de Ankara'da, olağanüstü yetkilerle donatılmış bir meclis olarak açılmıştır.
- Özellikleri:
- Kurucu Meclis: Yeni bir devletin temelini atmıştır.
- Güçler Birliği İlkesi: Yasama, yürütme ve yargı yetkilerini kendisinde toplamıştır (hızlı karar almak ve uygulamak için).
- Ulusal Egemenlik: Egemenliğin kayıtsız şartsız millete ait olduğunu vurgulamıştır.
- Savaş Meclisi: Milli Mücadele'yi yönetmek amacıyla kurulmuştur.
- Meclis Hükümeti Sistemi: Hükümetin başkanı meclis başkanıdır, bakanlar tek tek meclis tarafından seçilir.
- İlk Çalışmaları:
- "Meclis'in üstünde hiçbir güç yoktur." ilkesi benimsenmiştir (Padişah ve İstanbul Hükümeti tanınmamıştır).
- Milli Mücadele'yi başarıya ulaştırmak için kanunlar çıkarmıştır (Hıyanet-i Vataniye Kanunu gibi).
- Düzenli orduyu kurma çalışmalarına başlamıştır.
💡 İpucu: TBMM'nin açılmasıyla Milli Mücadele'nin yönetim merkezi Ankara olmuştur. Bu meclis, Türk milletinin kendi kaderini belirleme ve bağımsızlığını kazanma azminin en somut göstergesidir.
