🎓 8. sınıf inkılap tarihi 1. dönem 2. yazılı 4. senaryo Test 5 - Ders Notu
Bu ders notu, 8. sınıf inkılap tarihi 1. dönem 2. yazılı sınavında karşılaşabileceğin Birinci Dünya Savaşı, Mondros Ateşkes Antlaşması ve Milli Mücadele'nin başlangıç dönemine ait temel konuları kapsamaktadır.
📌 Osmanlı Devleti'nin Son Dönemi ve I. Dünya Savaşı'na Giden Süreç
Osmanlı Devleti, 19. yüzyıldan itibaren hem Avrupa'daki gelişmelerden hem de kendi iç sorunlarından dolayı zor günler geçirmekteydi. Bu durum, devleti I. Dünya Savaşı'nın eşiğine getirdi.
- Sanayi İnkılabı: Avrupa'da ortaya çıkan bu inkılap, Osmanlı ekonomisini olumsuz etkiledi. El tezgahları kapandı, işsizlik arttı ve Osmanlı pazarı Avrupalıların sömürgesi haline geldi.
- Fransız İhtilali: Milliyetçilik akımının yayılmasına neden oldu. Osmanlı Devleti'nde yaşayan farklı milletler (Rumlar, Sırplar, Bulgarlar vb.) kendi devletlerini kurmak için isyan ettiler.
- Osmanlı'yı Kurtarma Fikirleri: Osmanlıcılık, İslamcılık, Türkçülük ve Batıcılık gibi fikirler ortaya atıldı ancak hiçbiri devleti çöküşten kurtaramadı.
- I. Dünya Savaşı'nın Nedenleri: Sömürgecilik yarışı, silahlanma, milliyetçilik, devletler arası bloklaşma (İtilaf ve İttifak Devletleri) ve Alsace-Lorraine sorunu gibi nedenler savaşı tetikledi.
- Osmanlı'nın Savaşa Girişi: Almanya'nın desteğiyle Goeben ve Breslau gemilerinin Karadeniz'de Rus limanlarını bombalamasıyla Osmanlı Devleti savaşa dahil oldu.
📌 I. Dünya Savaşı'nda Osmanlı Cepheleri ve Sonuçları
Osmanlı Devleti, I. Dünya Savaşı'nda birçok cephede mücadele etti. Bu cepheler, savaşın gidişatını ve Osmanlı'nın sonunu belirleyen önemli olaylara sahne oldu.
- Taarruz Cepheleri (Saldırı): Kafkas Cephesi (Rusya'ya karşı, Sarıkamış faciası) ve Kanal Cephesi (İngiltere'ye karşı, Süveyş Kanalı'nı ele geçirme amacı).
- Savunma Cepheleri: Çanakkale Cephesi (İtilaf Devletleri'nin İstanbul'u ele geçirme amacı, Mustafa Kemal'in başarıları), Irak Cephesi, Suriye-Filistin Cephesi, Hicaz-Yemen Cephesi.
- Yardım Cepheleri: Galiçya, Makedonya, Romanya (Müttefiklere yardım amacıyla).
- Gizli Antlaşmalar: İtilaf Devletleri, Osmanlı topraklarını kendi aralarında paylaşmak için gizli antlaşmalar yaptılar (Sykes-Picot, Petrograd, Londra Antlaşmaları vb.).
- Savaşın Sonu: ABD'nin savaşa girmesi ve Wilson İlkeleri'ni yayımlamasıyla İttifak Devletleri yenildi. Osmanlı Devleti, Mondros Ateşkes Antlaşması'nı imzalayarak savaştan çekildi.
💡 İpucu: Çanakkale Cephesi, Osmanlı'nın kazandığı tek büyük zaferdir ve Mustafa Kemal'in tanınmasını sağlamıştır. Wilson İlkeleri, "Yenen devletler yenilenlerden toprak ve savaş tazminatı almayacak" maddesiyle Osmanlı gibi devletler için umut ışığı olmuştur.
📌 Mondros Ateşkes Antlaşması (30 Ekim 1918)
Osmanlı Devleti'nin I. Dünya Savaşı'ndan çekilmesine neden olan ve ülkeyi işgallere açık hale getiren ağır bir antlaşmadır.
- Antlaşmanın Önemi: Osmanlı Devleti'nin fiilen sona erdiğinin kanıtıdır.
- Önemli Maddeleri:
- 7. Madde: "İtilaf Devletleri güvenliklerini tehdit eden bir durum ortaya çıkarsa herhangi bir stratejik noktayı işgal edebilecektir." Bu madde, Anadolu'daki tüm işgallere hukuki zemin hazırlamıştır.
- 24. Madde: "Doğu Anadolu'da (Vilayet-i Sitte: Erzurum, Van, Harput, Diyarbakır, Sivas, Bitlis) karışıklık çıkarsa İtilaf Devletleri bu illeri işgal edebilecektir." Bu madde, Doğu Anadolu'da bir Ermeni devleti kurma amacını taşımaktaydı.
- Osmanlı ordusu terhis edilecek, silahları İtilaf Devletleri'ne teslim edilecek.
- Tünel, telgraf, demiryolları ve haberleşme araçları İtilaf Devletleri'nin denetimine bırakılacak.
- Sonuçları: Mondros'tan sonra Anadolu toprakları işgal edilmeye başlandı. İşgallere karşı Türk halkı direniş cemiyetleri kurarak Kuva-yi Milliye hareketini başlattı.
⚠️ Dikkat: Mondros Ateşkes Antlaşması'nın 7. ve 24. maddeleri, İtilaf Devletleri'nin işgallerini meşrulaştırmak için kullandıkları en kritik maddelerdir. Özellikle 7. madde, yurdun her yerinde işgallere zemin hazırlamıştır.
📌 Milli Mücadele'nin Başlangıcı: Cemiyetler ve Kuva-yi Milliye
Mondros sonrası başlayan işgallere karşı Türk halkı, bölgesel direniş hareketleri ve cemiyetler aracılığıyla tepki gösterdi.
- Cemiyetler:
- Yararlı (Milli) Cemiyetler: İşgallere karşı kurulmuş, bölgesel direnişi amaçlayan cemiyetlerdir. Örn: Kilikyalılar Cemiyeti, Trakya-Paşaeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti, İzmir Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti, Doğu Anadolu Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti. Bu cemiyetler Sivas Kongresi'nde "Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti" adı altında birleşmiştir.
- Zararlı (Azınlık) Cemiyetler: İtilaf Devletleri'nin desteğiyle kendi devletlerini kurma amacı güden cemiyetlerdir. Örn: Mavri Mira, Etnik-i Eterya (Rumlar), Hınçak, Taşnak (Ermeniler).
- Zararlı (Milli Varlığa Düşman) Cemiyetler: Kurtuluşu padişah ve halifeye bağlılıkta, manda ve himayede gören cemiyetlerdir. Örn: Teali İslam Cemiyeti, Kürt Teali Cemiyeti, İngiliz Muhipleri Cemiyeti, Wilson Prensipleri Cemiyeti.
- Kuva-yi Milliye: İşgallere karşı halkın kendi imkanlarıyla oluşturduğu silahlı direniş gruplarıdır.
- Özellikleri: Bölgeseldir, düzensizdir, düşmanı yavaşlatmış ancak tamamen durduramamıştır. Düzenli ordu kurulana kadar düşman ilerleyişini durdurarak zaman kazandırmıştır.
📌 Mustafa Kemal'in Samsun'a Çıkışı ve Genelgeler Dönemi
Mustafa Kemal Paşa, Milli Mücadele'nin liderliğini üstlenerek Türk milletini örgütleme çalışmalarına başladı.
- Samsun'a Çıkış (19 Mayıs 1919): Mustafa Kemal, 9. Ordu Müfettişi olarak Samsun'a gönderildi. Görevi, bölgedeki Türk-Rum çatışmasını önlemekti. Ancak o, asıl amacının milli direnişi başlatmak olduğunu biliyordu.
- Havza Genelgesi (28 Mayıs 1919): İşgalleri protesto eden mitingler düzenlenmesini, ancak azınlıklara zarar verilmemesini istedi. Amacı, milli bilinci uyandırmak ve işgallere tepki göstermekti.
- Amasya Genelgesi (22 Haziran 1919): Milli Mücadele'nin amacı, gerekçesi ve yöntemi ilk kez bu genelge ile belirlendi.
- Amaç: Vatanın bütünlüğü, milletin bağımsızlığı tehlikededir.
- Gerekçe: İstanbul Hükümeti üzerine aldığı sorumluluğu yerine getirememektedir.
- Yöntem: Milletin azim ve kararı, vatanın bağımsızlığını kurtaracaktır. Her ilden seçilecek delegelerle Sivas'ta milli bir kongre toplanacaktır.
💡 İpucu: Amasya Genelgesi, Milli Mücadele'nin yol haritasını çizen, ihtilal niteliği taşıyan ilk belgedir. "Milletin azim ve kararı" ifadesi, milli egemenliğe dayalı yeni bir devletin ilk işaretidir.
📌 Kongreler Dönemi: Erzurum ve Sivas Kongreleri
Milli Mücadele'nin örgütlenme aşamasında önemli kararların alındığı kongrelerdir.
- Erzurum Kongresi (23 Temmuz-7 Ağustos 1919): Mustafa Kemal'in sivil olarak katıldığı ilk kongredir.
- Kararları: Milli sınırlar içinde vatan bir bütündür, parçalanamaz. Kuva-yi Milliye'yi etkin, milli iradeyi hakim kılmak esastır. Manda ve himaye kabul edilemez. Geçici bir hükümet kurulacaktır. Doğu Anadolu'daki cemiyetler birleştirilmiştir.
- Önemi: Bölgesel toplanmasına rağmen ulusal kararlar alınmıştır. Temsil Heyeti oluşturulmuştur.
- Sivas Kongresi (4-11 Eylül 1919): Milli Mücadele'nin tüm yurdu kapsayan ilk kongresidir.
- Kararları: Erzurum Kongresi kararları genişletilerek onaylandı. Tüm milli cemiyetler "Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti" adı altında birleştirildi. Manda ve himaye kesin olarak reddedildi. Temsil Heyeti, tüm yurdu temsil eder hale getirildi. İrade-i Milliye gazetesi çıkarıldı.
- Önemi: Milli Mücadele tek elden yönetilmeye başlandı. Temsil Heyeti'nin yetkileri arttırıldı.
📌 Amasya Görüşmeleri, Son Osmanlı Mebusan Meclisi ve Misak-ı Milli
Milli Mücadele'nin hukuki zemin kazanma çabaları ve ulusal egemenlik yolundaki adımları.
- Amasya Görüşmeleri (20-22 Ekim 1919): İstanbul Hükümeti (Salih Paşa) ile Temsil Heyeti (Mustafa Kemal) arasında yapıldı. İstanbul Hükümeti, Temsil Heyeti'nin varlığını resmen tanımış oldu. Mebusan Meclisi'nin toplanması kararı alındı.
- Son Osmanlı Mebusan Meclisi'nin Açılması: İstanbul'da toplandı. Mustafa Kemal, güvenlik nedeniyle meclisin Anadolu'da toplanmasını istemişti.
- Misak-ı Milli (Milli Ant): Mebusan Meclisi'nde kabul edilen, Türk vatanının sınırlarını çizen ve tam bağımsızlık ilkelerini içeren kararlardır.
- Önemli Kararları: Milli sınırlar içinde vatan bir bütündür, parçalanamaz. İşgal altındaki Arap topraklarının geleceği halk oyuyla belirlenmeli. Kars, Ardahan, Batum (Elviye-i Selase) ve Batı Trakya'da halk oylaması yapılmalı. İstanbul ve Marmara'nın güvenliği sağlanmalı. Azınlık hakları, komşu ülkelerdeki Müslümanlara verilen haklar kadar olmalı. Kapitülasyonlar kaldırılmalı.
- İstanbul'un İşgali (16 Mart 1920): Misak-ı Milli kararlarının kabul edilmesi üzerine İtilaf Devletleri, İstanbul'u resmen işgal etti ve Mebusan Meclisi'ni dağıttı. Bazı milletvekilleri tutuklanarak Malta'ya sürgün edildi.
📌 Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin Açılışı (23 Nisan 1920)
İstanbul'un işgali ve Mebusan Meclisi'nin dağıtılması üzerine, Ankara'da yeni bir meclis açma kararı alındı.
- Açılış Nedenleri: İstanbul'un işgali, Mebusan Meclisi'nin dağıtılması ve Temsil Heyeti'nin ülkeyi yönetme ihtiyacı.
- Özellikleri:
- Kurucu, ihtilalci ve savaşçı bir meclistir.
- Güçler Birliği ilkesini benimsemiştir (Yasama, yürütme, yargı yetkileri mecliste toplanmıştır).
- Meclis hükümeti sistemiyle çalışmıştır (Hükümet üyeleri tek tek meclis tarafından seçilir).
- Ulusal egemenliği esas almıştır.
- Bağımsızlık mücadelesini yürütmüştür.
- Önemi: Milli Egemenliğe dayalı yeni Türk Devleti'nin temelleri atılmıştır. Milli Mücadele'nin merkezi haline gelmiştir.
