🎓 7. sınıf fen bilimleri 1. dönem 2. yazılı 1. senaryo test 2 - Ders Notu
Sevgili öğrenciler, bu ders notu, 7. sınıf fen bilimleri 1. dönem 2. yazılı sınavınızda karşınıza çıkabilecek "Hücre ve Bölünmeler" ile "Kuvvet ve Hareket" konularındaki temel bilgileri sade ve anlaşılır bir şekilde özetlemektedir. Başarılar dilerim!
📌 Hücrenin Yapısı ve Görevleri
Canlıların en küçük yapı birimi olan hücreler, gözle görülemeyecek kadar küçüktür. Bitki ve hayvan hücreleri bazı temel kısımlara ve organellere sahiptir.
- Hücre Zarı: Hücreyi dış ortamdan ayırır, seçici geçirgendir (madde giriş çıkışını kontrol eder) ve esnektir.
- Sitoplazma: Hücre zarı ile çekirdek arasını dolduran yarı akışkan sıvıdır. Hücresel olayların çoğu burada gerçekleşir ve organelleri barındırır.
- Çekirdek: Hücrenin yönetim merkezidir. Canlılık olaylarını ve hücre bölünmesini kontrol eder. Kalıtsal bilgileri (DNA) içerir.
- Organeller: Sitoplazmada bulunan, her biri farklı görevleri olan yapılardır.
- Mitokondri: Hücrenin enerji santralidir, solunum yapar.
- Ribozom: Protein sentezi yapar.
- Endoplazmik Retikulum: Madde iletimini sağlar.
- Golgi Cismi: Salgı ve paketleme yapar (ter, süt, gözyaşı).
- Lizozom: Hücre içi sindirimi yapar (hayvan hücrelerinde ve ilkel bitkilerde bulunur).
- Koful: Atık maddeleri depolar, bitki hücrelerinde büyük ve az, hayvan hücrelerinde küçük ve çoktur.
- Sentrozom: Hücre bölünmesinde görev alır (hayvan hücrelerinde bulunur).
- Kloroplast: Fotosentez yapar, besin ve oksijen üretir (bitki hücrelerinde bulunur).
- Bitki ve Hayvan Hücresi Farkları: Bitki hücresinde hücre duvarı, kloroplast ve büyük kofullar bulunurken, hayvan hücresinde sentrozom ve lizozom bulunur. Hücre duvarı bitki hücresine sertlik ve dayanıklılık verir.
💡 İpucu: Hücreden organizmaya doğru sıralama: Hücre $\to$ Doku $\to$ Organ $\to$ Sistem $\to$ Organizma.
📌 Mitoz Bölünme
Mitoz, tek hücreli canlılarda üremeyi, çok hücreli canlılarda ise büyüme, gelişme ve yaraların onarımını sağlayan bir hücre bölünmesi çeşididir.
- Mitoz sonucunda bir ana hücreden, ana hücreyle aynı kalıtsal yapıda ve aynı kromozom sayısına sahip ($2n \to 2n$) iki yavru hücre oluşur.
- Vücut hücrelerinde (somatik hücreler) gerçekleşir.
- Kalıtsal çeşitlilik sağlamaz. Oluşan hücreler birbirinin ve ana hücrenin kopyasıdır.
- Tüm canlılarda görülebilir (büyüme, gelişme, onarım amaçlı).
⚠️ Dikkat: Mitoz bölünmede kromozom sayısı değişmez ve parça değişimi olmaz, bu yüzden kalıtsal çeşitlilik oluşmaz.
📌 Mayoz Bölünme
Mayoz, eşeyli üreyen canlılarda üreme hücrelerinin (sperm, yumurta, polen) oluşumunu sağlayan özel bir hücre bölünmesi çeşididir.
- Mayoz sonucunda bir ana hücreden, ana hücrenin yarısı kadar kromozom sayısına sahip ($2n \to n$) dört yavru hücre oluşur.
- Üreme ana hücrelerinde (erkeklerde testis, dişilerde yumurtalık) gerçekleşir.
- Kalıtsal çeşitlilik sağlar. Mayoz sırasında gerçekleşen "parça değişimi" sayesinde yeni gen kombinasyonları oluşur.
- Tür içinde kromozom sayısının nesiller boyu sabit kalmasını sağlar.
📝 Özet: Mitoz ve Mayoz arasındaki en temel farklar; oluşan hücre sayısı (2'ye karşı 4), kromozom sayısı değişimi ($2n \to 2n$ vs. $2n \to n$) ve kalıtsal çeşitliliğin oluşup oluşmamasıdır.
📌 Kuvvet ve Bileşke Kuvvet
Kuvvet, duran bir cismi hareket ettirebilen, hareketli bir cismi durdurabilen, hızlandırabilen, yavaşlatabilen veya yönünü değiştirebilen, cisimlerde şekil değişikliği yapabilen etkiye denir.
- Kuvvetin birimi Newton'dur ($N$). Dinamometre ile ölçülür.
- Kuvvet vektörel bir büyüklüktür; yani yönü, doğrultusu ve büyüklüğü vardır.
- Bileşke Kuvvet (Net Kuvvet): Bir cisme etki eden birden fazla kuvvetin yaptığı etkiyi tek başına yapabilen kuvvettir.
- Aynı yönlü kuvvetler toplanır. Örn: Doğuya $5N$ ve Doğuya $3N$ $\to$ Doğuya $8N$.
- Zıt yönlü kuvvetler çıkarılır. Büyük olan kuvvetin yönü esas alınır. Örn: Doğuya $10N$ ve Batıya $4N$ $\to$ Doğuya $6N$.
- Dengelenmiş Kuvvetler: Bir cisme etki eden bileşke kuvvet sıfır ise, cisim dengelenmiş kuvvetlerin etkisindedir. Bu durumda cisim duruyorsa durmaya devam eder, hareket ediyorsa sabit süratle hareketine devam eder (hızında ve yönünde değişiklik olmaz).
- Dengelenmemiş Kuvvetler: Bir cisme etki eden bileşke kuvvet sıfırdan farklı ise, cisim dengelenmemiş kuvvetlerin etkisindedir. Bu durumda cisim hızlanır, yavaşlar veya yön değiştirir.
💡 İpucu: Bir araba sabit süratle düz yolda gidiyorsa, dengelenmiş kuvvetlerin etkisindedir. Kırmızı ışıkta duruyorsa da dengelenmiş kuvvetlerin etkisindedir.
📌 Sürat ve Ortalama Sürat
Sürat, bir cismin birim zamanda aldığı yoldur. Cismin ne kadar hızlı hareket ettiğini gösterir.
- Sürat skaler bir büyüklüktür (yönü yoktur).
- Sürat hesaplama formülü: $Sürat (v) = \frac{Alınan\ Yol (x)}{Geçen\ Zaman (t)}$
- Birimleri: metre/saniye ($m/s$) veya kilometre/saat ($km/h$).
- Ortalama Sürat: Bir hareketlinin tüm hareketi boyunca aldığı toplam yolun, bu yolu alması için geçen toplam zamana oranıdır.
📝 Örnek: Bir bisikletli $120$ metrelik yolu $20$ saniyede alıyorsa sürati $v = \frac{120\ m}{20\ s} = 6\ m/s$ olur.
📌 Kütle ve Ağırlık
Kütle ve ağırlık birbirine karıştırılmaması gereken iki farklı kavramdır.
- Kütle: Bir cismin madde miktarıdır.
- Eşit kollu terazi ile ölçülür.
- Birimi kilogram ($kg$) veya gram ($g$) dır.
- Evrenin her yerinde sabittir, değişmez.
- Ağırlık: Kütleye etki eden yer çekimi kuvvetidir.
- Dinamometre ile ölçülür.
- Birimi Newton'dur ($N$).
- Bulunduğu yere göre değişir. Yer çekimi kuvvetinin fazla olduğu yerde ağırlık artar (örneğin kutuplarda ekvatora göre daha fazladır). Ay'da yer çekimi Dünya'nın yaklaşık $\frac{1}{6}$'sı olduğu için, bir cismin Ay'daki ağırlığı Dünya'daki ağırlığının $\frac{1}{6}$'sı kadardır.
⚠️ Dikkat: Kütle, bir cismin "içindeki madde miktarı" iken, ağırlık "yer çekiminin o maddeye uyguladığı kuvvettir".
📌 Sürtünme Kuvveti
Sürtünme kuvveti, temas halindeki iki yüzey arasında oluşan ve cisimlerin hareketini zorlaştıran veya durduran kuvvettir. Daima harekete zıt yöndedir.
- Sürtünme kuvvetinin büyüklüğü; yüzeylerin cinsine (pürüzlü mü, kaygan mı) ve yüzeye dik etki eden kuvvete (cismin ağırlığına) bağlıdır.
- Faydaları: Yürümemizi, araçların durmasını, cisimlerin kaymadan durmasını sağlar. Ateş yakmayı, yazı yazmayı mümkün kılar.
- Zararları: Makine parçalarının aşınmasına, enerjinin ısıya dönüşerek boşa gitmesine neden olur. Hareketi yavaşlatır.
- Sürtünmeyi Artırma Yolları: Yüzeyi pürüzlü yapmak (kış lastikleri, halı saha ayakkabıları), yüzeye dik etki eden kuvveti artırmak.
- Sürtünmeyi Azaltma Yolları: Yüzeyi pürüzsüz yapmak (zımparalama, yağlama), tekerlek veya rulman kullanmak, aerodinamik şekil vermek (spor arabalar, uçaklar, gemiler).
💡 İpucu: Hava direnci ve su direnci de birer sürtünme kuvvetidir. Paraşüt hava direncini artırarak düşüşü yavaşlatır.
