🎓 7. sınıf fen bilimleri 1. dönem 2. yazılı 4. senaryo test 1 - Ders Notu
Bu ders notu, 7. sınıf fen bilimleri 1. dönem 2. yazılısında karşılaşabileceğin Hücre ve Bölünmeler ile Kuvvet ve Enerji konularındaki temel bilgileri sade ve anlaşılır bir şekilde özetlemektedir. Sınavında başarılar dileriz!
📌 Hücrenin Temel Yapısı
Hücre, canlıların tüm yaşamsal olaylarını gerçekleştiren en küçük yapı birimidir. Her hücrenin kendine özgü görevleri olan kısımları (organelleri) bulunur.
- Hücre Zarı: Hücreyi dış etkilerden korur, hücreye şekil verir ve madde alışverişini kontrol eder (seçici geçirgendir).
- Sitoplazma: Hücre zarı ile çekirdek arasını dolduran, jöle kıvamındaki sıvıdır. Organeller burada bulunur ve yaşamsal olayların çoğu burada gerçekleşir.
- Çekirdek: Hücrenin yönetim merkezidir. Canlının kalıtsal özelliklerini taşıyan $DNA$ burada yer alır ve hücrenin büyüme, gelişme, bölünme gibi faaliyetlerini yönetir.
- Organeller: Hücrenin içinde belirli görevleri olan küçük yapılar.
- Mitokondri: Hücre için enerji üretir ("enerji santrali").
- Ribozom: Protein üretir.
- Koful: Atık maddeleri, suyu ve besinleri depolar. Bitki hücrelerinde büyük ve az sayıda, hayvan hücrelerinde küçük ve çok sayıdadır.
- Kloroplast: Sadece bitki hücrelerinde bulunur, fotosentez yaparak besin üretir.
- Endoplazmik Retikulum: Hücre içinde madde taşınmasını sağlar.
- Lizozom: Sadece hayvan hücrelerinde bulunur, hücre içi sindirimi yapar.
- Sentrozom: Sadece hayvan hücrelerinde bulunur, hücre bölünmesinde görevlidir.
💡 İpucu: Bitki ve hayvan hücreleri arasındaki temel farkları unutma! Bitki hücresinde hücre duvarı, kloroplast ve büyük koful varken; hayvan hücresinde sentrozom ve lizozom bulunur.
📌 Mitoz Bölünme
Mitoz bölünme, tek hücreli canlılarda üremeyi, çok hücreli canlılarda ise büyüme, gelişme ve hasarlı dokuların onarımını sağlayan bir hücre bölünmesi türüdür.
- Bir ana hücreden iki yeni hücre oluşur.
- Oluşan yeni hücrelerin kromozom sayısı değişmez (Örn: $2n \rightarrow 2n$).
- Oluşan yeni hücrelerin kalıtsal yapısı ana hücre ile tamamen aynıdır (tıpatıp kopyasıdır).
- Vücut hücrelerinde (deri, kas, kemik vb.) görülür.
- Tek aşamada gerçekleşir.
⚠️ Dikkat: Yaraların iyileşmesi, bebeklerin büyümesi gibi olaylar mitoz bölünme sayesinde gerçekleşir.
📌 Mayoz Bölünme
Mayoz bölünme, eşeyli üreyen canlılarda üreme hücrelerinin (sperm, yumurta, polen gibi) oluşumunu sağlayan özel bir hücre bölünmesi türüdür.
- Bir ana hücreden dört yeni hücre oluşur.
- Oluşan yeni hücrelerin kromozom sayısı yarıya iner (Örn: $2n \rightarrow n$).
- Oluşan yeni hücrelerin kalıtsal yapısı birbirinden ve ana hücreden farklıdır (tür içi çeşitlilik sağlar).
- Sadece üreme ana hücrelerinde (eşey ana hücrelerinde) görülür.
- İki aşamada (Mayoz I ve Mayoz II) gerçekleşir.
💡 İpucu: Mayoz bölünme sayesinde her yeni birey, anne ve babasından farklı kalıtsal özellikler taşır. Bu da canlılar arasındaki çeşitliliğin temel nedenidir.
📌 İş, Kuvvet ve Enerji İlişkisi
Fizikte iş, bir cisme kuvvet uygulandığında ve cisim bu kuvvet doğrultusunda hareket ettiğinde yapılan bir eylemdir. Enerji ise iş yapabilme yeteneğidir.
- İş ($W$): Bir cisme uygulanan kuvvetin, cismi kendi doğrultusunda hareket ettirmesiyle yapılan eylemdir.
- Formülü: İş = Kuvvet $\times$ Yol ($W = F \times x$).
- Birimleri: İş birimi Joule ($J$), Kuvvet birimi Newton ($N$), Yol birimi metre ($m$).
- Enerji: İş yapabilme yeteneğidir. İş ve enerji birbirine dönüşebilir.
⚠️ Dikkat: Bir duvara ne kadar itersen it, eğer duvar hareket etmiyorsa fiziksel anlamda iş yapmış sayılmazsın. Kuvvet ve hareket aynı doğrultuda olmalı!
📌 Enerji Türleri
Mekanik enerji, cisimlerin hareketinden (kinetik) ve konumundan (potansiyel) dolayı sahip olduğu enerjilerin toplamıdır.
- Kinetik Enerji ($E_k$): Cismin hareketinden dolayı sahip olduğu enerjidir. Cismin kütlesi ve hızı arttıkça kinetik enerjisi de artar.
- Formülü: $E_k = \frac{1}{2} m v^2$ (Kütle $m$, Hız $v$).
- Örnek: Koşan bir çocuk, hareket eden bir araba.
- Potansiyel Enerji ($E_p$): Cismin konumundan (yüksekliğinden) veya esnekliğinden dolayı sahip olduğu enerjidir. Cismin kütlesi ve yüksekliği arttıkça potansiyel enerjisi de artar.
- Formülü: $E_p = m g h$ (Kütle $m$, Yerçekimi ivmesi $g$, Yükseklik $h$).
- Örnek: Yüksekteki bir top, gerilmiş yay.
- Mekanik Enerji: Kinetik enerji ile potansiyel enerjinin toplamıdır. ($E_{mekanik} = E_k + E_p$)
💡 İpucu: Bir topu yukarı attığında, en yüksek noktada potansiyel enerjisi en fazla, kinetik enerjisi ise sıfırdır. Aşağı düşerken potansiyel enerjisi azalır, kinetik enerjisi artar.
📌 Enerji Dönüşümleri ve Sürtünme
Enerji, yoktan var edilemez, vardan yok edilemez; sadece bir türden başka bir türe dönüşebilir. Bu duruma enerjinin korunumu denir. Sürtünme kuvveti ise bu dönüşümlerde enerji kaybına neden olabilir.
- Enerjinin Korunumu: Evrendeki toplam enerji miktarı sabittir. Enerji sadece şekil değiştirir.
- Sürtünme Kuvveti: İki yüzey arasında oluşan, hareketi zorlaştıran veya durduran kuvvettir. Her zaman hareket yönüne zıt etki eder.
- Sürtünmenin Etkisi: Hareket halindeki cisimlerde sürtünme, mekanik enerjinin bir kısmını ısı enerjisine dönüştürerek sistemden enerji kaybına yol açar. Bu yüzden bir süre sonra cisim durur.
- Günlük Hayattan Örnekler:
- Kaydıraktan kayarken ısınman, potansiyel enerjinin bir kısmının sürtünmeyle ısıya dönüşmesidir.
- Bisikletin frenine bastığımızda durması, fren balataları ile tekerlek arasındaki sürtünme sayesinde olur.
- Yürürken yere basmamız ve kaymamamız sürtünme sayesindedir.
⚠️ Dikkat: Sürtünme kuvveti her zaman istenmeyen bir durum değildir. Yürümemizi, araçların hareket etmesini veya durmasını sağlayan önemli bir kuvvettir.
