🎓 7. sınıf fen bilimleri 1. dönem 2. yazılı 5. senaryo test 2 - Ders Notu
Merhaba sevgili öğrenciler! Bu ders notu, 7. sınıf fen bilimleri 1. dönem 2. yazılı sınavınızda karşılaşabileceğiniz "Hücre ve Bölünmeler" ile "Kuvvet ve Enerji" ünitelerinin temel konularını sade ve anlaşılır bir şekilde özetlemektedir. Başarılar dilerim!
📌 Hücre: Canlılığın Temel Yapı Taşı
Canlıların en küçük yapı ve görev birimi olan hücreleri tanımak, biyolojinin en temel adımlarından biridir. Bitki ve hayvan hücreleri arasında bazı önemli farklar bulunur.
- Hücrenin Temel Kısımları: Hücre zarı (hücreyi dış etkilerden korur, madde alışverişini sağlar), sitoplazma (hücrenin içini dolduran sıvı kısım, organelleri barındırır) ve çekirdek (hücrenin yönetim merkezi, kalıtsal bilgiyi taşır).
- Organeller ve Görevleri: Sitoplazmada bulunan ve her birinin belirli bir görevi olan yapılardır.
- Mitokondri: Hücrenin enerji santrali, solunum yaparak enerji üretir.
- Ribozom: Protein sentezi yapar.
- Endoplazmik Retikulum: Hücre içinde madde taşınmasını ve depolanmasını sağlar.
- Golgi Cisimciği: Salgı maddelerinin üretimi, paketlenmesi ve hücre dışına gönderilmesinden sorumludur.
- Lizozom (Hayvan Hücresinde): Büyük molekülleri ve atıkları sindirir.
- Koful: Atık, su ve besin depolama görevi vardır. Bitki hücrelerinde büyük ve az sayıda, hayvan hücrelerinde küçük ve çok sayıda bulunur.
- Sentrozom (Hayvan Hücresinde): Hücre bölünmesi sırasında iğ ipliklerini oluşturur.
- Kloroplast (Bitki Hücresinde): Güneş ışığını kullanarak fotosentez yapar ve besin üretir. Bitkilere yeşil rengini verir.
- Hücre Duvarı (Bitki Hücresinde): Hücre zarının dışında bulunan, hücreye dayanıklılık ve şekil veren cansız bir yapıdır.
- Bitki ve Hayvan Hücresi Farkları: Bitki hücresinde hücre duvarı, kloroplast ve büyük merkezi koful varken, hayvan hücresinde lizozom ve sentrozom bulunur. Bitki hücreleri genellikle köşeli, hayvan hücreleri ise yuvarlaktır.
💡 İpucu: Organellerin görevlerini günlük hayattaki fabrika bölümleri gibi düşünerek aklınızda tutmaya çalışın (Mitokondri = Enerji Santrali).
📌 Mitoz Bölünme: Büyüme ve Onarımın Sırrı
Mitoz bölünme, tek hücreli canlılarda üremeyi, çok hücreli canlılarda ise büyüme, gelişme ve yıpranan kısımların onarımını sağlayan bir hücre bölünmesi çeşididir.
- Mitoz Bölünmenin Özellikleri:
- Vücut hücrelerinde (somatik hücreler) görülür.
- Tek hücreli canlılarda üremeyi sağlar.
- Çok hücreli canlılarda büyüme, gelişme ve onarımı sağlar.
- Bölünme sonucunda ana hücreyle aynı genetik yapıda, aynı kromozom sayısına sahip ($2n$ kromozomlu ana hücreden $2n$ kromozomlu iki yavru hücre oluşur) iki yeni hücre oluşur.
- Kalıtsal çeşitlilik sağlamaz.
- Hücre yaşam döngüsünün bir parçasıdır.
- Evreleri (Basitçe): Hazırlık evresi (DNA eşlenir), çekirdek bölünmesi ve sitoplazma bölünmesi.
⚠️ Dikkat: Mitoz bölünmede kromozom sayısı değişmez ve oluşan hücreler genetik olarak birbirinin aynısıdır.
📌 Mayoz Bölünme: Nesiller Boyu Çeşitlilik
Mayoz bölünme, eşeyli üreyen canlılarda üreme hücrelerinin (gametlerin) oluşumunu sağlayan özel bir hücre bölünmesi çeşididir. Kalıtsal çeşitliliğin temelini oluşturur.
- Mayoz Bölünmenin Özellikleri:
- Eşey ana hücrelerinde (üreme ana hücrelerinde) görülür.
- Eşeyli üreyen canlılarda üreme hücrelerinin (sperm, yumurta, polen) oluşumunu sağlar.
- Bölünme sonucunda ana hücrenin kromozom sayısının yarısına sahip ($2n$ kromozomlu ana hücreden $n$ kromozomlu dört yavru hücre oluşur) dört yeni hücre oluşur.
- Parça değişimi (krossing-over) sayesinde kalıtsal çeşitlilik sağlar.
- İki aşamada gerçekleşir: Mayoz I ve Mayoz II.
- Önemi: Tür içinde kromozom sayısının sabit kalmasını sağlar ve canlılar arasında kalıtsal çeşitliliğe neden olur.
💡 İpucu: Mitoz "aynı" hücreler, Mayoz "yarım kromozomlu ve farklı" hücreler üretir. Bu anahtar farkı unutmayın!
📌 İş, Güç ve Enerji: Fizikte Temel Kavramlar
Fizikte "iş" dediğimizde, günlük hayattaki anlamından biraz farklı bir şeyden bahsederiz. Kuvvet ve hareket arasındaki ilişkiyi inceleriz.
- İş (W): Bir cisme uygulanan kuvvetin, cismi kendi doğrultusunda hareket ettirmesiyle yapılan eylemdir.
- Kuvvet ve yol aynı doğrultuda olmalıdır.
- Formülü: İş = Kuvvet $ \times $ Yol ($W = F \cdot x$). Birimi: Joule (J).
- Güç (P): Birim zamanda yapılan iş miktarıdır. Ne kadar hızlı iş yapıldığını gösterir.
- Formülü: Güç = İş $ \div $ Zaman ($P = W / t$). Birimi: Watt (W).
- Enerji: İş yapabilme yeteneğidir. İş yapabilen her şeyin enerjisi vardır. Birimi: Joule (J).
⚠️ Dikkat: Bir cismi itiyor ama hareket ettiremiyorsanız, bilimsel anlamda iş yapmış sayılmazsınız. Kuvvetin mutlaka yola neden olması gerekir.
📌 Enerji Türleri ve Dönüşümleri: Hiçbir Şey Yok Olmaz!
Evrende enerji farklı şekillerde bulunur ve sürekli birbirine dönüşür. Enerjinin korunumu ilkesi, enerjinin yoktan var edilemeyeceğini veya yok edilemeyeceğini söyler; sadece şekil değiştirebilir.
- Enerji Türleri:
- Kinetik Enerji ($E_k$): Hareket halindeki cisimlerin sahip olduğu enerjidir. Hız ve kütle arttıkça artar. Formülü: $E_k = \frac{1}{2}mv^2$.
- Potansiyel Enerji ($E_p$): Cismin konumundan veya durumundan dolayı sahip olduğu enerjidir. Yükseklik ve kütle arttıkça artar. Formülü: $E_p = mgh$ (kütle $ \times $ yer çekimi ivmesi $ \times $ yükseklik).
- Esneklik Potansiyel Enerjisi: Esnek cisimlerin (yay, lastik) sıkıştırılması veya gerilmesiyle depoladığı enerjidir.
- Kimyasal Enerji: Maddelerin yapısında depolanan enerjidir (besinler, yakıtlar).
- Isı Enerjisi, Ses Enerjisi, Işık Enerjisi, Elektrik Enerjisi gibi başka türleri de vardır.
- Enerji Dönüşümleri: Enerji bir türden başka bir türe dönüşebilir.
- Örn: Barajda biriken suyun potansiyel enerjisi, aşağı akarken kinetik enerjiye, türbinleri döndürürken elektrik enerjisine dönüşür.
- Örn: Koşan bir sporcunun kimyasal enerjisi, kinetik ve ısı enerjisine dönüşür.
- Enerjinin Korunumu: Kapalı bir sistemde toplam enerji miktarı sabittir, sadece türü değişir.
💡 İpucu: Bir cisim yerden yükselirken potansiyel enerjisi artar, düşerken kinetik enerjisi artar. En yüksek noktada $E_p$ maksimum, $E_k$ minimum; yere en yakın noktada $E_k$ maksimum, $E_p$ minimumdur (sürtünme ihmal edilirse).
📌 Sürtünme Kuvveti: Hareketin Gizli Direnişçisi
Sürtünme kuvveti, hareket eden veya hareket etmeye çalışan cisimlerle temas ettiği yüzeyler arasında oluşan, hareketi zorlaştırıcı bir kuvvettir.
- Sürtünme Kuvvetinin Özellikleri:
- Daima hareket yönüne zıt yönde etki eder.
- Temas gerektiren bir kuvvettir.
- Cismin yüzeyi ile temas ettiği yüzeyin cinsine ve yüzeylerin pürüzlülüğüne bağlıdır.
- Cismin ağırlığı (yüzeye uyguladığı dik kuvvet) arttıkça sürtünme kuvveti de artar.
- Temas yüzeyinin büyüklüğüne bağlı değildir (belli bir sınıra kadar).
- Sürtünme Kuvvetinin Olumlu Yönleri:
- Yürümemizi, koşmamızı sağlar.
- Araçların durmasını, viraj almasını sağlar.
- Cisimleri tutabilmemizi sağlar.
- Yazı yazabilmemizi sağlar.
- Sürtünme Kuvvetinin Olumsuz Yönleri:
- Makinelerin aşınmasına ve ısınmasına neden olur.
- Yakıt tüketimini artırır.
- Hareketli parçaların ömrünü kısaltır.
- Sürtünmeyi Artırma ve Azaltma Yolları:
- Artırmak İçin: Yüzeyi pürüzlü yapmak (kış lastiği), yüzeye dik uygulanan kuvveti artırmak (kum torbası).
- Azaltmak İçin: Yüzeyi yağlamak/parlatmak, tekerlek kullanmak, aerodinamik şekiller vermek, hava veya su yastığı kullanmak.
⚠️ Dikkat: Sürtünme kuvveti olmasaydı ne yürüyebilir ne de bir şeyi durdurabilirdik. Hayatımızda hem kolaylaştırıcı hem de zorlaştırıcı etkileri vardır.
