🎓 11. sınıf felsefe 1. dönem 2. yazılı 5. senaryo meb Test 1 - Ders Notu
Bu ders notu, 11. sınıf felsefe 1. dönem 2. yazılı sınavının 5. senaryosu kapsamında ele alınabilecek Antik Yunan ve Orta Çağ felsefesi konularını sade bir dille özetlemektedir. Sınavda başarılı olmak için bu temel kavramları ve filozofları iyi anlamak önemlidir.
📌 Felsefenin Doğuşu ve Antik Yunan Felsefesi
Felsefe, MÖ 6. yüzyılda Antik Yunan'da, mitolojik düşünceden akla dayalı düşünceye geçişle ortaya çıkmıştır. İlk filozoflar, evrenin ana maddesi (arkhe) ve varlığın doğası üzerine düşünmüşlerdir.
- Mitolojiden Logosa Geçiş: Doğa olaylarını tanrısal güçlerle açıklamak yerine, akıl ve gözlemle anlamaya çalışma.
- Arkhe Problemi: Evrenin temel varlığı veya ilk ilkesi nedir sorusu.
💡 İpucu: Felsefenin Yunan'da ortaya çıkmasının nedenleri arasında özgür düşünce ortamı, ekonomik refah ve farklı kültürlerle etkileşim sayılabilir.
📌 İlk Çağ Varlık Felsefesi (Ontoloji)
Varlık felsefesi, varlığın ne olduğunu, nasıl meydana geldiğini ve temel özelliklerini inceler. İlk filozoflar "arkhe" problemine farklı yanıtlar vermiştir.
- Thales: Arkhe sudur. Her şey sudan gelir ve suya döner.
- Anaximandros: Arkhe sınırsız ve niteliksiz olan "apeiron"dur.
- Herakleitos: Arkhe ateştir. Her şey sürekli bir değişim ve akış halindedir ("aynı nehirde iki kez yıkanılmaz").
- Parmenides: Arkhe "bir" olan, değişmez ve ezeli-ebedi varlıktır. Değişim bir yanılsamadır.
- Demokritos: Arkhe bölünemez, sonsuz küçük parçacıklar olan "atomlar"dır.
⚠️ Dikkat: Herakleitos değişimi savunurken, Parmenides değişimi reddeder. Bu zıtlık önemlidir.
📌 Sofistler ve Sokrates: Bilgi ve Ahlak Felsefesi
MÖ 5. yüzyılda insan ve toplum sorunları felsefenin merkezine gelmiştir. Sofistler ve Sokrates bu dönemin önemli figürleridir.
- Sofistler (Protagoras, Gorgias): Bilginin göreceli olduğunu savunurlar. "İnsan her şeyin ölçüsüdür" (Protagoras). Doğru bilgiye ulaşmanın imkansız olduğunu düşünürler (Gorgias).
- Sokrates: "Kendini bil" felsefesiyle tanınır. Bilginin doğuştan geldiğini (anımsama) ve sorgulama (mayötik) yöntemiyle ortaya çıkarılabileceğini savunur. "Bilgi erdemdir, cehalet kötülüktür."
💡 İpucu: Sofistler para karşılığı ders verirken, Sokrates doğru bilgiye ulaşmayı ahlaki bir görev olarak görmüştür.
📌 Platon: İdealar Kuramı ve Mağara Alegorisi
Sokrates'in öğrencisi Platon, felsefe tarihinin en etkili düşünürlerinden biridir. Varlık, bilgi ve ahlak üzerine kapsamlı bir sistem kurmuştur.
- İdealar Kuramı: Gerçek varlıklar, duyular dünyasındaki geçici nesneler değil, akılla kavranabilen, değişmez ve mükemmel "İdealar"dır. Duyular dünyası, İdealar dünyasının bir gölgesidir.
- Mağara Alegorisi: İnsanların gerçekliği sadece gölgelerden ibaret sanmasını anlatan ünlü benzetme. Gerçek bilgiye ulaşmak için İdealar dünyasına yönelmek gerekir.
- Devlet Anlayışı: İdeal devlet, filozofların yönettiği, akıl, cesaret ve ölçülülük erdemlerine dayalı bir devlettir.
⚠️ Dikkat: Platon'a göre iki dünya vardır: İdealar Dünyası (gerçek, akılla kavranan) ve Duyular Dünyası (gölge, duyularla kavranan).
📌 Aristoteles: Madde-Form ve Altın Orta
Platon'un öğrencisi Aristoteles, hocasının idealar kuramını eleştirmiş ve daha çok duyular dünyasına odaklanmıştır. Mantığın kurucusu olarak kabul edilir.
- Madde-Form Teorisi: Varlıklar, maddesiz formun veya formsuz maddenin olamayacağı "madde" ve "form"un birleşimidir. Form, varlığa şekil ve öz veren ilkedir.
- Dört Neden: Bir şeyin var olmasını sağlayan dört neden vardır: Maddi, Formel, Fail (Hareket Ettirici) ve Ereksel (Amaç).
- Ahlak Felsefesi (Altın Orta): Erdem, iki aşırı uç (fazlalık ve eksiklik) arasındaki "orta yol"dur. Örneğin, cesaret, korkaklık ile atılganlık arasındaki orta yoldur.
- Devlet Anlayışı: Devletin amacı, vatandaşların "iyi yaşam" sürmesini sağlamaktır. En iyi yönetim biçimi, koşullara göre değişebilir.
💡 İpucu: Platon "ne" sorusuna (İdealar), Aristoteles "nasıl" sorusuna (madde-form) odaklanmıştır.
📌 Orta Çağ Felsefesi: Akıl-İnanç İlişkisi
MS 2. yüzyıl - MS 15. yüzyıl arasında Batı'da Hristiyan, Doğu'da İslam felsefesi gelişmiştir. Bu dönemde felsefe genellikle dinin hizmetinde olmuş, akıl ile inanç arasındaki ilişki temel problem haline gelmiştir.
- Genel Özellikler: Teoloji merkezli, dogmatik, akıl-inanç tartışmaları, otoriteye bağlılık.
- Hristiyan Felsefesi (Patristik ve Skolastik Dönem):
- Augustinus: "Anlamak için inanıyorum." Tanrı devleti, zamanın yaratılmışlığı.
- Anselmus: Tanrı'nın varlığının ontolojik kanıtı (Tanrı, kendisinden daha büyüğü düşünülemeyen varlıktır).
- Aquinolu Thomas: Akıl ve inancın uyumu. Tanrı'nın varlığının beş yolu (kozmolojik ve teleolojik kanıtlar).
⚠️ Dikkat: Patristik dönem kilise babalarının düşünceleriyle, Skolastik dönem ise üniversitelerde sistemli felsefe eğitimiyle karakterizedir.
📌 İslam Felsefesi: Akıl ve Vahiy Arasında
İslam dünyasında felsefe, Antik Yunan mirasıyla etkileşime girerek özgün bir gelişim göstermiştir. Akıl ile vahiy (din) arasındaki ilişki önemli bir tartışma konusudur.
- Genel Özellikler: Çeviri faaliyetleri, Antik Yunan etkisi, din-felsefe uyumu arayışı, vahiy ve aklın sınırları.
- Farabi: "Muallim-i Sani" (İkinci Öğretmen). Varlığı Tanrı'dan başlayarak hiyerarşik bir şekilde açıklar. "Erdemli Şehir" (Medinetü'l-Fazıla) adlı eserinde ideal devleti anlatır.
- İbn Sina: Tıp ve felsefe alanında önemli bir isim. Varlık felsefesinde "Vacibü'l-Vücud" (Zorunlu Varlık: Tanrı) ve "Mümkünül-Vücud" (Mümkün Varlıklar) ayrımı yapar.
- Gazali: Felsefeyi eleştirmiş, özellikle İbn Sina ve Farabi'nin bazı görüşlerini "küfür" olarak nitelendirmiştir. "Tehafütü'l-Felasife" (Filozofların Tutarsızlığı) adlı eseriyle tanınır. Şüphecilikten sonra tasavvufa yönelmiştir.
- İbn Rüşd: Gazali'ye yanıt olarak "Tehafütü't-Tehafüt" (Tutarsızlığın Tutarsızlığı) adlı eseri yazmıştır. Akıl ile inanç arasında bir çatışma olmadığını, ikisinin de hakikate ulaşmanın farklı yolları olduğunu savunmuştur.
💡 İpucu: İslam felsefesi, Antik Yunan mirasını koruyarak ve geliştirerek Batı'ya aktarılmasında köprü görevi görmüştür.
