🎓 10. sınıf edebiyat 1. dönem 2. yazılı 1. senaryo meb Test 1 - Ders Notu
Bu ders notu, 10. sınıf edebiyat 1. dönem 2. yazılı sınavına hazırlanırken bilmeniz gereken temel dil bilgisi ve edebiyat konularını sade bir dille özetlemektedir. Sınavda özellikle fiilimsiler, cümle çeşitleri, anlatım bozuklukları ve edebi akımlar gibi konulara ağırlık verilmesi beklenir.
📌 Fiilimsiler (Eylemsiler)
Fiilimsiler, fiillerden türeyen ancak fiilin bütün özelliklerini taşımayan, cümle içinde isim, sıfat veya zarf görevinde kullanılan sözcüklerdir. Bir fiilimsi, kip ve kişi eki almaz, olumsuz yapılabilir ve fiil gibi nesne alabilir.
- İsim-fiil (Mastar): Fiillere "-ma, -ış, -mak" ekleri getirilerek yapılır. Cümlede isim gibi kullanılır.
- Örnek: "Kitap okumayı çok severim."
- Örnek: "Bu gülüşü unutamam."
- Örnek: "Buraya gelmek zorundayız."
- Sıfat-fiil (Ortaç): Fiillere "-an, -ası, -mez, -ar, -dik, -ecek, -miş" ekleri getirilerek yapılır. Cümlede sıfat görevi üstlenir veya adlaşmış sıfat olarak kullanılır.
- Örnek: "Koşan çocuk düştü."
- Örnek: "Gelecek günler güzel olacak."
- Örnek: "Yıkılmış evler onarılacak."
- Zarf-fiil (Bağ-fiil, Ulaç): Fiillere "-ken, -alı, -esiye, -madan, -ince, -ip, -arak, -dıkça, -r...mez, -dığında, -e...e, -casına, -maksızın" gibi ekler getirilerek yapılır. Cümlede zarf görevi üstlenir, fiilin veya fiilimsinin anlamını durum veya zaman yönünden tamamlar.
- Örnek: "Düşe kalka eve ulaştık."
- Örnek: "Gülümseyerek konuştu."
- Örnek: "Ders çalışırken uyuyakalmışım."
💡 İpucu: Bazı isim-fiiller zamanla kalıcı isim haline gelebilir. Örneğin "dolma, sarma, dondurma" kelimeleri artık bir yiyeceğin adı olduğu için fiilimsi değildir. Cümledeki anlamına ve olumsuz yapılıp yapılamadığına dikkat edin.
📌 Cümle Çeşitleri
Cümleler, farklı özelliklerine göre çeşitli gruplara ayrılır. Bu sınıflandırmalar, cümlenin yapısını, anlamını, yükleminin türünü ve yerini belirler.
- 1. Yüklemin Türüne Göre Cümleler:
- Fiil (Eylem) Cümlesi: Yüklemi çekimli bir fiil olan cümlelerdir. Örnek: "Çocuklar bahçede oynuyor."
- İsim (Ad) Cümlesi: Yüklemi isim soylu bir sözcük veya sözcük grubu olan cümlelerdir. Ek fiil (-dir, -idi, -imiş, -ise) alarak yüklem olurlar. Örnek: "Hava bugün çok güzeldi."
- 2. Yüklemin Yerine Göre Cümleler:
- Kurallı (Düz) Cümle: Yüklemi sonda bulunan cümlelerdir. Örnek: "Kitabı dün okudum."
- Devrik Cümle: Yüklemi başta veya ortada bulunan cümlelerdir. Örnek: "Okudum kitabı dün."
- Eksiltili Cümle: Yüklemi söylenmemiş, okuyucunun tamamlaması beklenen cümlelerdir. Sonuna üç nokta (...) konulur. Örnek: "Karşımızda yemyeşil bir ova..."
- 3. Anlamına Göre Cümleler:
- Olumlu Cümle: Eylemin gerçekleştiğini veya durumun var olduğunu bildiren cümlelerdir. Örnek: "Sınavı kazandı."
- Olumsuz Cümle: Eylemin gerçekleşmediğini veya durumun var olmadığını bildiren cümlelerdir. "-me, -ma, yok, değil" gibi ek veya sözcüklerle yapılır. Örnek: "Sınavı kazanmadı."
- Soru Cümlesi: Bir şeyi öğrenmek amacıyla kurulan cümlelerdir. Soru işareti (?) ile biter. Örnek: "Nereye gidiyorsun?"
- Ünlem Cümlesi: Sevinç, korku, şaşkınlık gibi duyguları anlatan cümlelerdir. Ünlem işareti (!) ile biter. Örnek: "Eyvah! Geç kaldım!"
- Emir Cümlesi: Bir eylemin yapılmasını emreden veya isteyen cümlelerdir. Emir kipiyle çekimlenir. Örnek: "Hemen buraya gel!"
- 4. Yapısına Göre Cümleler:
- Basit Cümle: Tek bir yargı (tek yüklem) bildiren ve içinde fiilimsi bulunmayan cümlelerdir. Örnek: "Çocuklar bahçede top oynadı."
- Birleşik Cümle: Birden çok yargı içeren cümlelerdir.
- Girişik Birleşik Cümle: Bir temel cümle ve içinde en az bir fiilimsi bulunan cümlelerdir. Örnek: "Kitap okuyarak bilgi ediniriz."
- Ki'li Birleşik Cümle: "ki" bağlacıyla birbirine bağlanan cümlelerdir. Örnek: "Biliyorum ki sen de geleceksin."
- Şartlı Birleşik Cümle: Temel cümlenin anlamını şart kipiyle (-sa, -se) tamamlayan yan cümlecik içeren cümlelerdir. Örnek: "Yağmur yağarsa pikniğe gidemeyiz."
- İç İçe Birleşik Cümle: Başka bir cümlenin bir öge olarak kullanıldığı cümlelerdir. Genellikle doğrudan anlatım cümleleri bu türdendir. Örnek: "Öğretmen, 'Ders çalışın!' dedi."
- Sıralı Cümle: İki veya daha fazla cümlenin virgül (,) veya noktalı virgül (;) ile birbirine bağlanmasıyla oluşan cümlelerdir.
- Bağımlı Sıralı Cümle: Öge ortaklığı bulunan sıralı cümlelerdir. Örnek: "Eve geldi, hemen yattı." (Özne ortak: "O")
- Bağımsız Sıralı Cümle: Öge ortaklığı bulunmayan sıralı cümlelerdir. Örnek: "O geldi, ben gittim."
- Bağlı Cümle: İki veya daha fazla cümlenin "ve, ama, fakat, ancak, lakin, çünkü, veya, ya da" gibi bağlaçlarla birbirine bağlanmasıyla oluşan cümlelerdir. Örnek: "Çok çalıştı ama sınavı kazanamadı."
📌 Anlatım Bozuklukları
Cümlelerin doğru, açık ve anlaşılır olmasını engelleyen dil yanlışlarıdır. Anlamsal ve yapısal olmak üzere iki ana başlıkta incelenir.
- 1. Anlamsal Bozukluklar (Anlama Dayalı):
- Gereksiz Sözcük Kullanımı: Aynı anlama gelen sözcüklerin bir arada kullanılması. Örnek: "Yaklaşık olarak üç yıl kadar oldu." (yaklaşık veya kadar yeterli)
- Anlamca Çelişen Sözcüklerin Kullanımı: Birbiriyle zıt anlamlı sözcüklerin aynı cümlede yer alması. Örnek: "Eminim ki bu işi belki de o yapmıştır."
- Sözcüğün Yanlış Anlamda Kullanılması: Sözcüğün cümleye uygun olmayan bir anlamda kullanılması. Örnek: "Bu konuda çok çekimser davranmalıyız." (çekimser yerine 'titiz' veya 'dikkatli' olmalı)
- Sözcüğün Yanlış Yerde Kullanılması: Sözcüğün cümlede bulunması gereken yerden farklı bir yerde kullanılması. Örnek: "Yeni eve gelmiştim ki telefon çaldı." (Eve yeni gelmiştim...)
- Deyim ve Atasözü Yanlışları: Deyim veya atasözünün yanlış anlamda kullanılması ya da sözcüklerinin değiştirilmesi. Örnek: "Etekleri zil çalmak." (Etekleri tutuşmak yerine)
- Anlam Belirsizliği (Noktalama Eksikliği): Bir sözcüğün birden fazla anlama gelmesi veya noktalama işaretinin eksikliği nedeniyle cümlenin tam anlaşılamaması. Örnek: "Genç doktora seslendi." (Genç mi doktora seslendi, genç birine mi doktora seslendi?)
- Mantık ve Sıralama Yanlışlığı: Cümledeki yargıların mantık sırasına uymaması. Örnek: "Bırakın yumurta kırmayı, yemek bile yapamaz." (Yemek yapmak yumurta kırmaktan daha zordur, sıra ters.)
- 2. Yapısal Bozukluklar (Dil Bilgisine Dayalı):
- Özne-Yüklem Uygunsuzluğu: Özne ile yüklemin tekillik-çoğulluk, şahıs veya cinsiyet bakımından uyuşmaması. Örnek: "Herkes onu dinledi ve gitti." (Herkes dinledi, herkes gitti - özne çoğul, yüklem tekil)
- Ek Fiil Eksikliği: Özellikle sıralı ve bağlı cümlelerde ek fiilin kullanılmaması. Örnek: "O çalışkan, kardeşi tembeldi." (O çalışkandı, kardeşi tembeldi.)
- Tamlama Yanlışları: İsim ve sıfat tamlamalarının yanlış kurulması veya ortak tamlamanın yanlış kullanılması. Örnek: "Devlet ve özel okullar." (Devlet okulları ve özel okullar.)
- Çatı Uygunsuzluğu: Bir cümlede birden fazla fiilimsi veya fiil varsa, bunların çatı bakımından uyumlu olmaması. Örnek: "Odaya girilip eşyalar yerleştirildi." (Odaya girilip eşyalar yerleştirildi - her ikisi de edilgen)
- Öge Eksikliği: Cümlede bulunması gereken bir ögenin (özne, nesne, dolaylı tümleç, zarf tümleci) eksik olması.
- Özne Eksikliği: "Kimse onu sevmiyor, dışlıyorlardı." (Kimse onu sevmiyor, herkes onu dışlıyordu.)
- Nesne Eksikliği: "Arkadaşına güvendi, yardım etti." (Arkadaşına güvendi, ona yardım etti.)
- Dolaylı Tümleç Eksikliği: "Bu yazarın romanlarını çok severim, her zaman okurum." (Bu yazarın romanlarını çok severim, ondan her zaman okurum.)
- Zarf Tümleci Eksikliği: "Oraya gitmek istemiyorum, beni rahatsız ediyor." (Oraya gitmek istemiyorum, orası beni rahatsız ediyor.)
- Noktalama Yanlışları: Virgül, noktalı virgül gibi işaretlerin yanlış veya eksik kullanılması. Örnek: "Genç adamın yanına yaklaştı." (Genç, adamın yanına yaklaştı.)
⚠️ Dikkat: Anlatım bozuklukları sorularında genellikle birden fazla hata türü bir arada verilebilir. Cümleyi dikkatlice okuyup her bir ögesini ayrı ayrı değerlendirmek önemlidir.
📌 Edebi Akımlar
Edebiyat, sanat ve düşünce dünyasında belirli bir dönemde ortaya çıkan, benzer estetik anlayışları ve ilkeleri benimseyen sanatçı topluluklarının oluşturduğu yönelimlerdir. 10. sınıf müfredatında genellikle Tanzimat'tan başlayarak Milli Edebiyat dönemine kadar olan akımlar işlenir.
- 1. Servet-i Fünun (Edebiyat-ı Cedide) (1896-1901):
- Sanat için sanat anlayışı benimsenmiştir.
- Dil ağır, süslü ve Arapça-Farsça kelimelerle yüklüdür.
- Şiirde aruz ölçüsü kullanılmış, nazım şekli olarak sone, terzarima gibi Batılı biçimler denenmiştir.
- Romanda realizm ve natüralizm akımlarının etkisi görülür.
- Başlıca temsilcileri: Tevfik Fikret, Cenap Şahabettin, Halit Ziya Uşaklıgil, Mehmet Rauf.
- 2. Fecr-i Ati (1909-1912):
- "Sanat şahsi ve muhteremdir" (Sanat kişisel ve saygıdeğerdir) sloganıyla ortaya çıkmışlardır.
- Servet-i Fünun'a tepki olarak doğsalar da dil ve sanat anlayışı olarak onlardan çok farklılaşamamışlardır.
- Türk edebiyatının ilk bildirgeli (manifestolu) topluluğudur.
- Başlıca temsilcisi: Ahmet Haşim (topluluk dağıldıktan sonra bile bu anlayışla yazmaya devam etmiştir).
- 3. Milli Edebiyat (1911-1923):
- Genç Kalemler dergisiyle başlayan "Yeni Lisan" hareketiyle ortaya çıkmıştır.
- Dilde sadeleşme, İstanbul Türkçesinin esas alınması savunulmuştur.
- Hece ölçüsü ve halk şiiri nazım biçimleri ön plana çıkarılmıştır.
- Konular yerli ve millidir: Anadolu, Türk tarihi, günlük hayat.
- Başlıca temsilcileri: Ömer Seyfettin, Ziya Gökalp, Mehmet Emin Yurdakul, Halide Edip Adıvar, Reşat Nuri Güntekin.
📌 Şiir Bilgisi Temelleri
Şiir, duygu ve düşüncelerin estetik bir biçimde, ölçülü, kafiyeli veya serbest bir dille ifade edildiği edebi türdür. Şiir incelemesinde bazı temel kavramlar önemlidir.
- Nazım Birimi: Şiirdeki anlam bütünlüğü taşıyan en küçük birimdir.
- Dize (Mısra): Şiirin her bir satırı.
- Beyit: İki dizeden oluşan nazım birimi.
- Kıt'a (Dörtlük): Dört dizeden oluşan nazım birimi.
- Bent: Üç veya daha fazla dizeden oluşan nazım birimi.
- Ölçü (Vezin): Şiirdeki ses uyumu ve ritmi sağlayan düzenlemedir.
- Aruz Ölçüsü: Dizelerdeki hecelerin açık (kısa) veya kapalı (uzun) olmasına dayanan ölçü.
- Hece Ölçüsü: Dizelerdeki hece sayısının eşitliğine dayanan ölçü.
- Serbest Ölçü: Herhangi bir ölçü kuralına bağlı olmayan şiir.
- Kafiye (Uyak): Dize sonlarındaki ses benzerlikleridir.
- Yarım Kafiye: Tek ses benzerliği (a).
- Tam Kafiye: İki ses benzerliği (an).
- Zengin Kafiye: İkiden fazla ses benzerliği (anem).
- Cinaslı Kafiye: Yazılışları aynı, anlamları farklı sözcüklerle yapılan kafiye.
- Redif: Dize sonlarında, yazılışları, anlamları ve görevleri aynı olan ek veya sözcüklerin tekrarıdır. Kafiyeden sonra gelir.
- Örnek: "Gözlerin yaşlı gibi / Yüreğin kışlı gibi." (gibi kelimeleri redif)
- Söz Sanatları (Edebi Sanatlar): Şiire estetik değer katan, anlatımı güçlendiren ifadelerdir.
- Benzetme (Teşbih): İki farklı şey arasında ortak bir özellikten yola çıkarak yapılan karşılaştırma. (Aslan gibi güçlü)
- İstiare: Benzetmenin temel öğelerinden sadece birinin kullanılması. (Aslanlarımız savaşa gitti.)
- Mecaz-ı Mürsel (Ad Aktarması): Bir sözcüğün ilgili olduğu başka bir sözcüğün yerine kullanılması. (Sobayı yaktım.)
- Teşhis (Kişileştirme): İnsan dışındaki varlıklara insani özellikler verme. (Rüzgar fısıldıyordu.)
- İntak (Konuşturma): İnsan dışındaki varlıkları konuşturma. (Ağaçlar dile geldi.)
- Mübalağa (Abartma): Bir şeyi olduğundan çok daha büyük veya küçük gösterme. (Bir ah çeksem dağı taşı eritir.)
- Tevriye: İki anlamı olan bir sözcüğün uzak anlamını kastederek kullanma.
- Kinaye: Bir sözü, gerçek anlamının tam tersini kastederek söyleme. (Ne kadar zeki olduğun ortada!)
- Telmih (Anımsatma): Tarihi veya dini bir olaya, kişiye gönderme yapma. (Yusuf'u görmeyenler...)
- Tezat (Karşıtlık): Zıt kavramları bir arada kullanma. (Ağlarım gülerim.)
📝 Unutma: Bu notlar genel bir çerçeve sunar. Sınava hazırlanırken defterindeki ve kitabındaki örneklere de mutlaka göz at!
