🎓 12. sınıf edebiyat 1. dönem 2. yazılı hangi konular var Test 1 - Ders Notu
Bu ders notu, 12. sınıf edebiyat 1. dönem 2. yazılı sınavınızda karşılaşabileceğiniz Milli Edebiyat Dönemi, Cumhuriyet Dönemi şiir anlayışları, söz sanatları ve cümle çeşitleri gibi temel konuları sade ve anlaşılır bir şekilde özetlemektedir. Sınavda başarılar dileriz!
📌 Milli Edebiyat Dönemi (1911-1923)
Türkçülük akımının etkisiyle ortaya çıkan bu dönem, dilde sadeleşmeyi ve yerli konuları esas almıştır. İstanbul dışına çıkarak Anadolu'ya yönelme bu dönemin en belirgin özelliğidir.
- Dil: Öztürkçe, sade ve anlaşılır bir dil kullanılmıştır. Arapça ve Farsça kelimelerden arınma çabası görülür.
- Konular: Anadolu, milli tarih, vatan sevgisi, bağımsızlık, halkın sorunları işlenmiştir.
- Sanatçılar: Ömer Seyfettin, Ziya Gökalp, Mehmet Emin Yurdakul, Ali Canip Yöntem (Genç Kalemler dergisiyle başlangıç), Halide Edip Adıvar, Reşat Nuri Güntekin, Yakup Kadri Karaosmanoğlu.
- Şiir: Hece ölçüsü benimsenmiş, halk şiiri geleneğinden yararlanılmıştır.
- Roman/Hikaye: Realizm ve natüralizm akımlarının etkisiyle gözleme dayalı, gerçekçi eserler verilmiştir.
💡 İpucu: Milli Edebiyat'ın başlangıcı genellikle "Genç Kalemler" dergisinde yayımlanan "Yeni Lisan" makalesiyle kabul edilir.
📌 Saf (Öz) Şiir Anlayışı
Şiiri sadece şiir olarak gören, estetik kaygıyı ön planda tutan bir anlayıştır. Şiirde musiki, imge ve anlam derinliği önemlidir.
- Özellikleri: Sanat için sanat anlayışı, sembolizmden etkilenme, bireysellik, estetik haz, biçim mükemmelliği, dilin titiz kullanımı.
- Temsilcileri: Ahmet Haşim (Fecr-i Âti'den devam), Ahmet Hamdi Tanpınar, Cahit Sıtkı Tarancı, Necip Fazıl Kısakürek, Asaf Halet Çelebi, Özdemir Asaf.
⚠️ Dikkat: Bu şairler ideolojiden uzak durup sadece şiirin kendisiyle ilgilenmişlerdir.
📌 Yedi Meşaleciler (1928)
Türk şiirine yenilik getirme amacıyla bir araya gelen yedi genç şairin oluşturduğu topluluktur. "Canlılık, Samimiyet ve Daima Yenilik" sloganıyla yola çıkmışlardır.
- Özellikleri: Fransız sembolistlerinden etkilenme, izlenimci ve empresyonist bir bakış açısı, şiirde duygu ve hayal gücüne önem verme, yerel konular yerine egzotik konulara yönelme.
- Temsilcileri: Ziya Osman Saba, Vasfi Mahir Kocatürk, Yaşar Nabi Nayır, Cevdet Kudret Solok, Sabri Esat Siyavuşgil, Muammer Lütfi, Kenan Hulusi Koray.
💡 İpucu: Kısa ömürlü bir topluluk olsalar da Cumhuriyet Dönemi'nin ilk edebi bildirgesini yayımlamışlardır.
📌 Garip (Birinci Yeni) Hareketi (1941)
Orhan Veli, Oktay Rifat ve Melih Cevdet'in başlattığı, şiirde her türlü kurala, kalıba ve geleneğe karşı çıkan radikal bir harekettir.
- Özellikleri: Şiiri sokağa indirme, ölçü, uyak ve nazım biçimini reddetme, şairaneliğe ve edebi sanatlara karşı çıkma, mizah ve ironi kullanımı, günlük konuşma dilini şiire taşıma.
- Temsilcileri: Orhan Veli Kanık, Oktay Rifat Horozcu, Melih Cevdet Anday.
⚠️ Dikkat: Bu hareket, Türk şiirinde büyük tartışmalara yol açmış ve modern Türk şiirinin gelişiminde önemli bir dönüm noktası olmuştur.
📌 İkinci Yeni Hareketi (1950'ler)
Garip akımına tepki olarak ortaya çıkan, şiirde anlam kapalılığını, soyutluğu ve imge yoğunluğunu savunan bir harekettir.
- Özellikleri: Anlamı ikinci plana atma, çağrışım ve imgeye önem verme, dilin alışılmadık kullanımları, sürrealizmden etkilenme, bireyin yalnızlığı ve bunalımı gibi konuları işleme.
- Temsilcileri: Cemal Süreya, Edip Cansever, Turgut Uyar, Sezai Karakoç, Ece Ayhan, İlhan Berk, Ülkü Tamer.
💡 İpucu: İkinci Yeni şiiri, okuyucudan daha fazla çaba bekleyen, kapalı ve yoruma açık bir yapıya sahiptir.
📌 Söz Sanatları (Edebi Sanatlar)
Şiire ve yazıya güzellik, etki ve derinlik katmak için kullanılan anlatım yollarıdır. İşte en sık karşılaşılanlardan bazıları:
- Teşbih (Benzetme): İki farklı şey arasında ortak bir özellikten yola çıkarak yapılan karşılaştırma. (Örn: "Cennet gibi vatan")
- İstiare (Eğretileme): Bir sözcüğün yerine, onunla ilgili başka bir sözcüğün kullanılması. (Açık istiare: sadece benzeyen veya benzetilen var. Kapalı istiare: hem benzeyen hem benzetilen var ama biri gizli.) (Örn: "Aslanlarımız cephede kükredi." - Aslan = Asker)
- Mecazımürsel (Ad Aktarması): Bir sözcüğün, ilgili olduğu başka bir sözcüğün yerine kullanılması. Benzetme amacı gütmez. (Örn: "Sobayı yaktık." - Soba değil odun/kömür)
- Kinaye: Bir sözü, tersini kastederek söyleme; hem gerçek hem mecaz anlamı olan, ancak mecaz anlamın kastedildiği söz. (Örn: "Ne kadar da zekisin!" - Aslında zeki olmadığını ima etme)
- Tevriye: İki gerçek anlamı olan bir sözcüğün, uzak anlamının kastedilerek kullanılması. (Örn: "Bu kadar letafet çünkü sende var / Beyaz gerdanında bir de ben gerek." - 'Ben' hem kişi zamiri hem de vücuttaki leke.)
- Tariz: Bir kişiye veya duruma iğneleyici bir şekilde dokundurma, üstü kapalı alay etme.
- İntak (Konuşturma): İnsan dışı varlıkları konuşturma.
- Teşhis (Kişileştirme): İnsan dışı varlıklara insani özellikler verme.
- Tezat (Karşıtlık): Birbirine zıt kavramları bir arada kullanma. (Örn: "Ağlarım hatıra geldikçe gülüştüklerimiz.")
- Mübalağa (Abartma): Bir şeyi olduğundan çok fazla veya çok az gösterme. (Örn: "Bir ah çeksem dağı taşı eritir.")
- Hüsnütalil (Güzel Neden Bulma): Bir olayın gerçek nedenini bırakıp, daha güzel ve şiirsel bir nedene bağlama. (Örn: "Sen geldin diye güller açtı.")
- Telmih (Anımsatma): Herkesçe bilinen tarihi, efsanevi bir olaya veya kişiye gönderme yapma. (Örn: "Yusuf'u görmeyenler Züleyha'yı ne bilsin.")
⚠️ Dikkat: Söz sanatları genellikle bir metindeki anlam katmanlarını zenginleştirir. Örnekleri dikkatlice inceleyerek mantığını kavramaya çalışın.
📌 Yapısına Göre Cümleler
Cümleler, içerdikleri yüklem ve yan cümlecik sayısına göre dörde ayrılır:
- Basit Cümle: Tek yüklemi olan ve içinde fiilimsi veya başka bir yargı bildiren yan cümlecik bulunmayan cümledir. (Örn: "Hava bugün çok güzel.")
- Birleşik Cümle: Bir temel cümlecik ve en az bir yan cümlecikten oluşan cümledir. Yan cümlecik genellikle fiilimsilerle (girişik birleşik), "ki" bağlacıyla (ki'li birleşik), "şart" ekiyle (şartlı birleşik) veya iç içe (iç içe birleşik) kurulur. (Örn: "Seni gördüğümde çok sevindim." - 'gördüğümde' fiilimsi)
- Sıralı Cümle: Birden fazla bağımsız cümlenin virgül veya noktalı virgülle birbirine bağlanmasıyla oluşur. Yüklemleri ayrıdır. (Örn: "Geldi, oturdu, bekledi.")
- Bağlı Cümle: Birden fazla cümlenin "ve, ama, fakat, çünkü" gibi bağlaçlarla birbirine bağlanmasıyla oluşur. (Örn: "Çok çalıştı ama sınavı geçemedi.")
💡 İpucu: Birleşik cümlelerde fiilimsi veya şart eki arayın. Sıralı ve bağlı cümlelerde ise birden fazla yüklem olmasına dikkat edin.
📌 Anlamına Göre Cümleler
Cümleler, bildirdikleri yargının niteliğine göre dörde ayrılır:
- Olumlu Cümle: Eylemin gerçekleştiğini veya yargının var olduğunu bildiren cümlelerdir. (Örn: "Hava çok güzeldi.")
- Olumsuz Cümle: Eylemin gerçekleşmediğini veya yargının var olmadığını bildiren cümlelerdir. "-me, -ma" ekleri veya "değil, yok" sözcükleriyle yapılır. (Örn: "Hava güzel değildi.")
- Soru Cümlesi: Bir şeyi öğrenmek amacıyla kurulan cümlelerdir. Soru işaretiyle biter. (Örn: "Nereye gidiyorsun?")
- Ünlem Cümlesi: Şaşırma, sevinç, korku, acı gibi yoğun duyguları ifade eden cümlelerdir. Ünlem işaretiyle biter. (Örn: "Eyvah, anahtarlarımı unuttum!")
⚠️ Dikkat: Bir cümlenin olumlu veya olumsuz olması, anlamıyla ilgilidir, yüklemdeki "-me, -ma" ekleriyle karıştırmayın. Örneğin, "Gelmez olur muyum?" biçimce soru, anlamca olumludur.
📌 Yüklemin Yerine Göre Cümleler
Yüklemin cümlenin neresinde bulunduğuna göre ikiye ayrılır:
- Kurallı (Düz) Cümle: Yüklemi sonda bulunan cümlelerdir. (Örn: "Kitabı okudum.")
- Devrik Cümle: Yüklemi sonda bulunmayan (başta veya ortada olan) cümlelerdir. (Örn: "Okudum kitabı.")
- Eksiltili Cümle: Yüklemi söylenmeyen, üç nokta ile biten cümlelerdir. (Örn: "Dışarıda soğuk bir hava...")
💡 İpucu: Devrik cümleler özellikle şiirde ve günlük konuşmada sıkça kullanılır.
📌 Yüklemin Türüne Göre Cümleler
Yüklemin bir fiil mi yoksa isim soylu bir sözcük mü olduğuna göre ikiye ayrılır:
- Fiil (Eylem) Cümlesi: Yüklemi çekimli bir fiil olan cümlelerdir. (Örn: "Herkes bahçede koşuyordu.")
- İsim (Ad) Cümlesi: Yüklemi isim veya isim soylu bir sözcük olan cümlelerdir. Ek fiil (idi, imiş, -dir) alarak yüklem olurlar. (Örn: "En sevdiği renk mordu.")
⚠️ Dikkat: Fiilimsiler (isim-fiil, sıfat-fiil, zarf-fiil) yüklem olduğunda cümleyi isim cümlesi yapar. (Örn: "Amacı iyi bir yazar olmaktı." - 'olmaktı': isim-fiil, isim cümlesi)
