11. sınıf biyoloji 1. dönem 2. yazılı 9. senaryo Test 1

🎓 11. sınıf biyoloji 1. dönem 2. yazılı 9. senaryo Test 1 - Ders Notu

Merhaba sevgili öğrenciler! Bu ders notu, 11. sınıf biyoloji 1. dönem 2. yazılı sınavınızda karşılaşabileceğiniz temel konular olan Endokrin Sistem (Hormonal Sistem) ve Duyu Organları hakkında bilmeniz gerekenleri sade ve anlaşılır bir dille özetlemektedir. Bu konuları iyi kavrayarak sınavda başarılı olabilirsiniz.

📌 Endokrin Sistem (Hormonal Sistem)

Endokrin sistem, vücudumuzdaki iç salgı bezlerinden salgılanan hormonlar aracılığıyla çeşitli fizyolojik olayları düzenleyen sistemdir. Hormonlar, kan yoluyla hedef organlara taşınarak etkilerini gösterirler.

• Hormonların Genel Özellikleri:
  • Organik yapılıdırlar (protein, steroid, aminoasit türevi).
  • Hedef hücre veya organlara kan yoluyla taşınırlar.
  • Çok az miktarları bile büyük etkilere yol açabilir.
  • Metabolizma hızını, büyümeyi, gelişmeyi, üremeyi ve iç dengeyi (homeostazi) düzenlerler.
  • Genellikle yavaş ve uzun süreli etki gösterirler.

📌 Başlıca Endokrin Bezler ve Hormonları

Vücudumuzda birçok endokrin bez bulunur. İşte sınavda en çok karşınıza çıkabilecek olanlar:

Hipofiz Bezi

Beynin altında yer alan, diğer bezlerin çalışmasını kontrol eden ana bezdir. Ön ve arka lob olmak üzere iki kısımdan oluşur.

• Ön Lob Hormonları:
  • STH (Büyüme Hormonu): Vücut büyümesini sağlar. Fazla salgılanması devlik, az salgılanması cücelik yapar.
  • TSH (Tiroit Uyarıcı Hormon): Tiroit bezini uyarır.
  • ACTH (Adrenokortikotropik Hormon): Böbrek üstü bezinin kabuk kısmını uyarır.
  • FSH (Folikül Uyarıcı Hormon): Eşey bezlerini uyarır, üreme hücrelerinin oluşumunu sağlar.
  • LH (Luteinleştirici Hormon): Eşey bezlerini uyarır, yumurtlamayı ve testosteron salgılanmasını sağlar.
  • LTH (Prolaktin): Süt bezlerinin gelişmesini ve süt üretimini sağlar.
• Arka Lob Hormonları (Hipotalamus'ta üretilir, hipofizden salgılanır):
  • ADH (Vazopressin): Böbreklerden suyun geri emilimini artırır, idrar miktarını azaltır. Eksikliğinde şekersiz diyabet görülür.
  • Oksitosin: Doğum sancılarını başlatır ve süt bezlerinden sütün salgılanmasını sağlar.

💡 İpucu: Hipofiz bezi, "komuta merkezi" gibi çalışarak birçok diğer bezin hormon salgılamasını kontrol eder.

Tiroit Bezi

Boyunda, gırtlağın altında yer alır.

• Tiroksin: Metabolizma hızını düzenler, büyüme ve gelişmede etkilidir. İyot eksikliğinde guatr hastalığına neden olabilir.
• Kalsitonin: Kandaki kalsiyum seviyesi yükseldiğinde salgılanır, kalsiyumun kemiklere geçişini sağlar ve böbreklerden atılımını artırır.

Paratiroit Bezi

Tiroit bezinin arka yüzeyinde bulunur.

• Parathormon: Kandaki kalsiyum seviyesi düştüğünde salgılanır. Kemiklerden kana kalsiyum geçişini sağlar, böbreklerden kalsiyum emilimini artırır. Kalsitonin ile zıt (antagonistik) çalışır.

Böbrek Üstü Bezleri (Adrenal Bezler)

Böbreklerin üzerinde yer alır, kabuk (korteks) ve öz (medulla) olmak üzere iki kısımdan oluşur.

• Kabuk Bölgesi Hormonları:
  • Kortizol: Kan şekerini yükseltir, protein ve yağların karbonhidrata dönüşümünü sağlar. Bağışıklık sistemini baskılar.
  • Aldosteron: Böbreklerden sodyum ve suyun geri emilimini artırır, potasyum atılımını sağlar. Kan basıncını düzenler.
  • Eşeysel Hormonlar: Az miktarda salgılanır.
• Öz Bölgesi Hormonları:
  • Adrenalin (Epinefrin): "Savaş ya da kaç" hormonu. Kalp atışını hızlandırır, kan basıncını yükseltir, kan şekerini artırır.
  • Noradrenalin (Norepinefrin): Adrenalin ile benzer etkilere sahiptir, kan damarlarını daraltarak kan basıncını artırır.

Pankreas

Hem sindirim enzimi hem de hormon salgılayan karma bir bezdir. Langerhans adacıklarından hormon salgılar.

• İnsülin: Kan şekerini düşürür. Hücrelerin glikozu almasını sağlar ve glikozun karaciğerde glikojen olarak depolanmasını teşvik eder. Eksikliğinde şeker hastalığı (diyabet) görülür.
• Glukagon: Kan şekerini yükseltir. Karaciğerdeki glikojenin glikoza dönüşmesini ve kana verilmesini sağlar. İnsülin ile zıt (antagonistik) çalışır.

Eşeysel Bezler (Gonadlar)

Erkeklerde testisler, kadınlarda yumurtalıklar.

• Testisler: Testosteron (erkeklere özgü ikincil karakterlerin oluşumu, sperm üretimi).
• Yumurtalıklar: Östrojen (kadınlara özgü ikincil karakterlerin oluşumu, rahim duvarının kalınlaşması), Progesteron (gebelikte rahim duvarının korunması).

⚠️ Dikkat: Hormonların salgılanması genellikle negatif geri bildirim (feedback) mekanizması ile düzenlenir. Yani bir hormonun kandaki seviyesi arttığında, o hormonun salgılanmasını uyaran bezin çalışması yavaşlatılır.

---

📌 Duyu Organları ve İşleyişleri

Duyu organları, çevreden gelen uyarıları algılamamızı sağlayan özel yapılar içerir. Bu uyarılar sinirler aracılığıyla beyne iletilerek algılanır.

👁️ Göz

Görme organımızdır ve ışık uyarılarını algılar.

• Gözün Yapısı:
  • Sert Tabaka (Sklera): Gözün en dış tabakasıdır, beyaz ve koruyucudur. Ön kısımda saydamlaşarak korneayı oluşturur.
  • Damar Tabaka (Koroid): Kan damarları açısından zengindir, gözü besler. Ön kısımda irisi (göz rengini veren kısım) ve mercek bağlarını oluşturur. İrisin ortasındaki boşluğa göz bebeği denir.
  • Ağ Tabaka (Retina): En iç tabakadır, ışığa duyarlı reseptörler (çubuk ve koni hücreleri) bulunur. Sarı benek (makula), görme olayının en net gerçekleştiği yerdir. Optik sinirlerin çıktığı yerde reseptör bulunmadığı için kör nokta denir.
  • Göz Merceği: Gelen ışığı retinaya odaklayan saydam yapıdır.
• Görme Olayı: Işık → Kornea → Göz Bebeği → Göz Merceği → Camsı Cisim → Retina (reseptörler uyarılır) → Optik Sinirler → Beyindeki Görme Merkezi.
• Başlıca Göz Kusurları:
  • Miyopi: Göz merceği normalden şişkin veya göz yuvarlağı önden arkaya doğru uzundur. Görüntü retinanın önüne düşer. Kalın kenarlı mercekle düzeltilir.
  • Hipermetropi: Göz merceği normalden yassı veya göz yuvarlağı önden arkaya doğru kısadır. Görüntü retinanın arkasına düşer. İnce kenarlı mercekle düzeltilir.
  • Astigmatizm: Kornea veya merceğin yüzeyindeki düzensizlikler nedeniyle ışık ışınları farklı noktalara odaklanır. Silindirik mercekle düzeltilir.
  • Presbiyopi: Yaşlanmaya bağlı olarak merceğin esnekliğini kaybetmesiyle yakını görememe. İnce kenarlı mercekle düzeltilir.
  • Katarakt: Göz merceğinin saydamlığını kaybetmesi. Ameliyatla düzeltilir.

💡 İpucu: Miyoplar uzağı, hipermetroplar yakını net göremez. Bu ikisini karıştırmamaya dikkat edin.

👂 Kulak

İşitme ve denge organımızdır. Dış, orta ve iç kulak olmak üzere üç ana bölümden oluşur.

• Dış Kulak:
  • Kulak Kepçesi: Sesleri toplar.
  • Kulak Yolu: Sesleri kulak zarına iletir.
  • Kulak Zarı: Ses dalgalarıyla titreşir.
• Orta Kulak:
  • Çekiç, Örs, Üzengi Kemikleri: Kulak zarının titreşimlerini güçlendirerek iç kulağa iletir.
  • Östaki Borusu: Orta kulak ile yutağı birleştirir, kulak zarının iki tarafındaki hava basıncını dengeler.
• İç Kulak:
  • Salyangoz (Kohlea): İşitme organıdır, içinde işitme reseptörleri (Corti organı) bulunur.
  • Yarım Daire Kanalları, Tulumcuk ve Kesecik: Denge organlarıdır. Vücudun konumu ve hareketleri hakkında bilgi verirler.
• İşitme Olayı: Ses dalgaları → Kulak Kepçesi → Kulak Yolu → Kulak Zarı → Çekiç, Örs, Üzengi → Oval Pencere → Salyangozdaki sıvı → Corti Organı (reseptörler uyarılır) → İşitme Sinirleri → Beyindeki İşitme Merkezi.
• Denge Olayı: Yarım daire kanalları dönme hareketini, tulumcuk ve kesecik ise yerçekimine karşı konum değişikliğini algılar. Bu bilgiler denge sinirleriyle beyincik ve beyin kabuğuna iletilir.

⚠️ Dikkat: Orta kulak kemikçiklerinin sırasını (çekiç, örs, üzengi) ve işitme ile dengenin farklı yapılar tarafından algılandığını unutmayın.

👃 Burun

Koku alma organımızdır.

• Sarı Bölge: Burun boşluğunun üst kısmında yer alan, koku reseptörlerinin yoğun olduğu bölgedir.
• Koku Alma Olayı: Koku molekülleri → Mukus içinde çözünür → Sarı bölgedeki reseptörler uyarılır → Koku sinirleri → Beyindeki Koku Merkezi.
• Adaptasyon: Aynı kokuya uzun süre maruz kalındığında koku alma duyusu azalır (kokuya alışma).

👅 Dil

Tat alma organımızdır.

• Tat Tomurcukları (Papilla): Dilin yüzeyinde bulunan, tat reseptörlerini içeren küçük kabartmalardır.
• Tat Alma Olayı: Besin maddeleri → Tükürük içinde çözünür → Tat tomurcuklarındaki reseptörler uyarılır → Tat sinirleri → Beyindeki Tat Merkezi.
• Temel Tatlar: Tatlı, tuzlu, ekşi, acı ve umami (etli, lezzetli).

✋ Deri

Dokunma, basınç, sıcaklık, soğukluk ve ağrı gibi duyuları algılayan en geniş duyu organımızdır.

• Derinin Tabakaları:
  • Epidermis (Üst Deri): Koruyucu tabaka. Ölü hücreler ve pigment hücreleri (melanin) içerir.
  • Dermis (Alt Deri): Canlı hücrelerden oluşur. Kan damarları, sinirler, kıl kökleri, ter bezleri, yağ bezleri ve çeşitli duyu reseptörleri bulunur.
• Reseptör Çeşitleri: Deride dokunma, basınç, sıcaklık, soğukluk ve ağrıyı algılayan farklı reseptörler bulunur. Ağrı reseptörleri (serbest sinir uçları) deride en yoğun bulunan reseptörlerdir.

💡 İpucu: Derinin sadece bir duyu organı olmadığını, aynı zamanda vücudu koruma, terleme ile boşaltım ve sıcaklık düzenlemesi gibi önemli görevleri de olduğunu unutmayın.

Umarım bu ders notu, sınavınıza hazırlanırken size yol gösterir. Başarılar dilerim!