🎓 9. sınıf türk dili ve edebiyatı 1. dönem 2. yazılı konuları Test 1 - Ders Notu
Bu ders notu, 9. sınıf Türk Dili ve Edebiyatı 1. dönem 2. yazılı sınavında karşılaşabileceğin fiilimsiler, cümle türleri, sözlü ve yazılı anlatım türleri (destan, masal, fabl, Dede Korkut Hikayeleri) ile yazım ve noktalama kuralları gibi temel konuları sade bir dille özetlemektedir. Bu konuları iyi anladığında testteki soruları rahatça çözebilirsin.
📌 Fiilimsiler (Eylemsiler)
Fiilimsiler, fiillerden türeyen ancak fiil özelliğini yitirip cümlede isim, sıfat veya zarf görevinde kullanılan sözcüklerdir. Şahıs eki almazlar ve bir yargı bildirmezler.
- İsim-Fiiller (Mastar): Fiile "-ma / -me", "-ış / -iş / -uş / -üş", "-mak / -mek" ekleri getirilerek yapılır. Cümlede isim gibi kullanılırlar.
- Sıfat-Fiiller (Ortaç): Fiile "-an / -en", "-ası / -esi", "-maz / -mez", "-ar / -er / -ır / -ir / -ur / -ür / -r", "-dık / -dik / -duk / -dük / -tık / -tik / -tuk / -tük", "-acak / -ecek", "-mış / -miş / -muş / -müş" ekleri getirilerek yapılır. Cümlede sıfat görevi üstlenirler.
- Zarf-Fiiller (Bağ-Fiil / Ulaç): Fiile "-ip / -ıp / -up / -üp", "-arak / -erek", "-madan / -meden", "-dıkça / -dikçe / -tıkça / -tikçe", "-alı / -eli", "-ken", "-r...-mez" (gelir gelmez), "-a...-a" (güle güle), "-ınca / -ince / -unca / -ünce" gibi ekler getirilerek yapılır. Cümlede zarf görevi görürler.
⚠️ Dikkat: Bazı fiilimsiler zamanla kalıplaşarak bir varlığın veya kavramın adı haline gelebilirler. Bu durumda artık fiilimsi değil, kalıcı isim olurlar (örn: dondurma, çakmak, yemek).
📌 Cümle Bilgisi ve Cümle Çeşitleri
Cümleler, farklı özelliklerine göre sınıflandırılır. Bu sınıflandırmaları bilmek, cümleleri daha iyi anlamanı sağlar.
- Yükleminin Türüne Göre Cümleler:
- Fiil Cümlesi: Yüklemi çekimli bir fiil olan cümlelerdir (örn: Çocuklar bahçede oynuyor.).
- İsim Cümlesi: Yüklemi isim soylu bir sözcük olan (ek fiil almış) cümlelerdir (örn: Hava bugün çok güzeldi.).
- Anlamına Göre Cümleler:
- Olumlu Cümle: Eylemin gerçekleştiğini veya yargının var olduğunu bildiren cümlelerdir (örn: Kapıyı açtım.).
- Olumsuz Cümle: Eylemin gerçekleşmediğini veya yargının var olmadığını bildiren cümlelerdir (örn: Kapıyı açmadım.).
- Soru Cümlesi: Bir şeyi öğrenmek amacıyla sorulan cümlelerdir (örn: Nereye gidiyorsun?).
- Ünlem Cümlesi: Sevinç, korku, şaşkınlık gibi duyguları ifade eden cümlelerdir (örn: Eyvah, yetişemedim!).
- Emir Cümlesi: Bir işin yapılmasını veya yapılmamasını bildiren cümlelerdir (örn: Hemen buraya gel!).
- Yapısına Göre Cümleler:
- Basit Cümle: Tek bir yargı (tek yüklem) bildiren ve içinde fiilimsi, başka bir cümle veya bağlaçla bağlanmış başka bir yüklem bulunmayan cümlelerdir (örn: Kuşlar şarkı söylüyor.).
- Birleşik Cümle: Temel bir cümle ile ona bağlı en az bir yan cümlecikten oluşan cümlelerdir. Yan cümlecik genellikle fiilimsi, "ki" bağlacı, "-se / -sa" şart eki veya alıntı bir cümle ile kurulur.
- Sıralı Cümle: İki veya daha fazla yüklemi olan, virgül (,) veya noktalı virgül (;) ile birbirine bağlanan cümlelerdir. Öge ortaklığı varsa "bağımlı sıralı", yoksa "bağımsız sıralı" olur.
- Bağlı Cümle: İki veya daha fazla yüklemi olan, "ve, ama, fakat, lakin, çünkü, veya" gibi bağlaçlarla birbirine bağlanan cümlelerdir.
💡 İpucu: Yapısına göre cümleleri ayırırken yüklem sayısına ve yan cümlecik olup olmadığına dikkat etmelisin. Fiilimsiler, birleşik cümlenin yan cümleciklerini oluşturur.
📌 Edebiyat Bilgisi: Destan, Masal, Fabl ve Dede Korkut Hikayeleri
Bu türler, sözlü gelenekten beslenen ve toplumların kültürel mirasını yansıtan önemli anlatım biçimleridir.
- Destan: Bir milletin yaşamında derin izler bırakmış tarihi veya sosyal olayları, genellikle olağanüstü kahramanlıkları ve doğaüstü güçleri konu alan, uzun, anonim ve nazım (şiir) şeklinde oluşturulmuş eserlerdir. Oluşum, yayılma ve derleme aşamaları vardır.
- Masal: Olağanüstü olayların ve kişilerin yer aldığı, yer ve zaman kavramının belirsiz olduğu, evrensel konuları işleyen, genellikle iyi ile kötünün mücadelesini anlatan ve mutlu sonla biten anlatım türüdür. Genellikle tekerlemelerle başlar.
- Fabl: Kahramanları genellikle hayvanlar olan, hayvanların insanlar gibi konuşturulduğu (intak sanatı) ve sonunda bir ahlak dersi (didaktik) veren kısa, öğretici hikayelerdir.
- Dede Korkut Hikayeleri: Hem destan hem de halk hikayesi özelliklerini taşıyan, Oğuz Türklerinin iç ve dış mücadelelerini, geleneklerini, törelerini ve yaşam biçimlerini anlatan 12 hikaye ve bir mukaddimeden oluşan eserdir. Nazım (şiir) ve nesir (düzyazı) karışık bir yapıya sahiptir.
📝 Önemli: Bu türlerin ortak ve farklı özelliklerini karşılaştırmalı olarak öğrenmek, soruları doğru yanıtlamana yardımcı olacaktır.
📌 Yazım Kuralları ve Noktalama İşaretleri
Doğru ve etkili iletişim için yazım kuralları ve noktalama işaretleri büyük önem taşır.
- Büyük Harflerin Kullanımı: Cümle başları, özel adlar (kişi adları, yer adları, millet, dil, din adları), unvanlar, saygı sözleri, belirli tarih ve gün adları, kurum ve kuruluş adları büyük harfle başlar.
- Sayıların Yazımı: Metin içinde sayılar genellikle yazıyla (iki, üç), ancak ölçü, istatistik, saat gibi durumlarda rakamla (2 kg, %50, 14.30) yazılır. Üleştirme sayıları (ikişer, üçer) sadece yazıyla belirtilir.
- "De" ve "Ki" Bağlaçlarının Yazımı:
- Bağlaç olan "de / da" her zaman ayrı yazılır ve cümleden çıkarıldığında anlam bozulmaz (örn: Sen de gel.).
- Ek olan "-de / -da" (bulunma hali eki) bitişik yazılır ve cümleden çıkarıldığında anlam bozulur (örn: Evde kimse yok.).
- Bağlaç olan "ki" her zaman ayrı yazılır ve cümleden çıkarıldığında anlam bozulmaz (örn: O kadar yorgundu ki uyuyakaldı.).
- Ek olan "-ki" (ilgi eki veya sıfat yapan ek) bitişik yazılır (örn: Evdeki hesap, çarşıya uymaz. Seninki nerede?). "Sanki, oysaki, mademki, belki, halbuki, çünkü, meğerki" kelimelerindeki "ki"ler ise kalıplaşmış olduğu için bitişik yazılır (Şifre: SOMBaHaÇeM).
- Noktalama İşaretleri:
- Nokta (.): Cümle sonunda, kısaltmalarda, sıra sayılarında kullanılır.
- Virgül (,): Eş görevli kelime ve kelime gruplarını ayırmada, sıralı cümleleri ayırmada, ara sözleri ayırmada, hitaplardan sonra kullanılır.
- Noktalı Virgül (;): Kendi içinde virgüllerle ayrılmış cümleleri veya grupları ayırmada, özneden sonra karışıklığı önlemede kullanılır.
- İki Nokta (:): Açıklama veya örnek verilecek cümlenin sonunda, doğrudan alıntılardan önce kullanılır.
- Soru İşareti (?): Soru bildiren cümlelerin sonunda kullanılır.
- Ünlem İşareti (!): Sevinç, korku, şaşkınlık gibi duyguları anlatan cümlelerin veya hitapların sonunda kullanılır.
- Tırnak İşareti (" "): Doğrudan alıntıları belirtmede, özel olarak vurgulanmak istenen sözleri belirtmede kullanılır.
- Kısa Çizgi (-): Satır sonuna sığmayan kelimeleri ayırmada, ara sözleri ayırmada, kelimelerin kök ve eklerini ayırmada kullanılır.
- Uzun Çizgi (—): Konuşma çizgisi olarak kullanılır.
💡 İpucu: Yazım ve noktalama kurallarında en sık yapılan hatalar "de/da" ve "ki" bağlaçlarının yazımı ile virgülün gereksiz kullanılmasıdır. Bol bol örnek inceleyerek bu hatalardan kaçınabilirsin.
