🎓 9. sınıf kimya 1. dönem 2. yazılı 3. senaryo Test 1 - Ders Notu
Merhaba sevgili öğrenciler! Bu ders notu, "9. sınıf kimya 1. dönem 2. yazılı 3. senaryo Test 1" sınavında karşılaşabileceğiniz kimyasal türler arası etkileşimler, maddenin halleri, karışımlar ve ayırma yöntemleri gibi temel konuları sade bir dille özetlemektedir. Sınavda başarılar dileriz!
📌 Kimyasal Türler ve Etkileşimleri
Kimyasal türler, maddeyi oluşturan en küçük birimlerdir. Bu türler arasındaki etkileşimler, maddelerin özelliklerini belirler.
- Atom: Bir elementin tüm özelliklerini taşıyan en küçük taneciğidir. Örnek: $Na$ (sodyum), $Cl$ (klor).
- Molekül: İki veya daha fazla atomun birbirine bağlanmasıyla oluşan yapıdır. Aynı cins atomlardan oluşursa element molekülü ($O_2$, $N_2$), farklı cins atomlardan oluşursa bileşik molekülü ($H_2O$, $CO_2$) olur.
- İyon: Atom veya moleküllerin elektron alıp vermesiyle oluşan yüklü taneciklerdir. Elektron verenler pozitif yüklü (katyon, örn: $Na^+$), elektron alanlar negatif yüklü (anyon, örn: $Cl^-$) olur.
💡 İpucu: Atomlar kararlı hale geçmek için elektron alıp verir veya ortaklaşa kullanır. Bu durum kimyasal bağların oluşumunu sağlar.
📌 Kimyasal Bağlar
Atomları bir arada tutan kuvvetlere kimyasal bağ denir. Temel olarak iki ana türü vardır: İyonik bağ ve Kovalent bağ.
- İyonik Bağ: Metal atomlarının elektron vermesiyle oluşan katyonlar ile ametal atomlarının elektron almasıyla oluşan anyonlar arasında elektrostatik çekim kuvvetiyle oluşur. Genellikle katı halde örgü yapısı oluştururlar. Örnek: Yemek tuzu ($NaCl$), magnezyum oksit ($MgO$).
- Kovalent Bağ: Ametal atomlarının değerlik elektronlarını ortaklaşa kullanmasıyla oluşur.
- Apolar Kovalent Bağ: Aynı cins ametal atomları arasında (örn: $H_2$, $O_2$). Elektronlar eşit çekilir.
- Polar Kovalent Bağ: Farklı cins ametal atomları arasında (örn: $H_2O$, $HCl$). Elektronlar eşit çekilmez, kısmi yükler oluşur.
⚠️ Dikkat: İyonik bağlı bileşikler molekül yapılı değildir, birim hücrelerden oluşur. Kovalent bağlı bileşikler ise molekül yapılı olabilir.
📌 Maddenin Halleri ve Fiziksel Değişimler
Madde doğada katı, sıvı, gaz ve plazma olmak üzere dört temel halde bulunur. Bu haller arasındaki geçişlere hal değişimi denir.
- Katı Hal: Tanecikler arası çekim kuvvetleri çok güçlüdür, tanecikler sadece titreşim hareketi yapar. Belirli şekli ve hacmi vardır. Örnek: Buz, demir.
- Sıvı Hal: Tanecikler arası çekim kuvvetleri katılardan az, gazlardan fazladır. Tanecikler titreşim, dönme ve öteleme hareketleri yapar. Belirli hacmi vardır ama belirli şekli yoktur, kabın şeklini alır. Örnek: Su, yağ.
- Gaz Hal: Tanecikler arası çekim kuvvetleri çok zayıftır, tanecikler rastgele ve hızlı hareket eder. Belirli şekli ve hacmi yoktur, bulundukları kabı tamamen doldururlar. Örnek: Hava, doğalgaz.
- Plazma Hal: Maddenin en yüksek enerjili halidir. Atomların iyonlaşmasıyla elektronlar ve iyonlar serbest halde bulunur. Örnek: Şimşek, yıldızlar, floresan lamba içi.
- Hal Değişimleri: Isı alarak gerçekleşenler (erime, buharlaşma, süblimleşme) ve ısı vererek gerçekleşenler (donma, yoğunlaşma, kırağılaşma) şeklinde ikiye ayrılır.
💡 İpucu: Hal değişimleri sırasında sıcaklık sabit kalır (saf maddeler için), ancak maddeye verilen veya alınan enerji hal değişimine harcanır.
📌 Karışımlar ve Özellikleri
İki veya daha fazla maddenin kimyasal özelliklerini kaybetmeden bir araya gelmesiyle oluşan maddelere karışım denir. Karışımlar homojen veya heterojen olabilir.
- Homojen Karışımlar (Çözeltiler): Her yerinde aynı özelliği gösteren, tek fazlı karışımlardır. Bileşenleri gözle ayırt edilemez. Örnek: Tuzlu su, hava, kolonya.
- Heterojen Karışımlar: Her yerinde aynı özelliği göstermeyen, birden fazla faz içeren karışımlardır. Bileşenleri gözle veya basit yöntemlerle ayırt edilebilir.
- Süspansiyon: Katı-sıvı heterojen karışım (örn: Ayran, çamurlu su).
- Emülsiyon: Sıvı-sıvı heterojen karışım (örn: Zeytinyağı-su, mayonez).
- Aerosol: Katı-gaz veya sıvı-gaz heterojen karışım (örn: Sis, duman).
- Kolloit: Tanecik boyutu çözelti ve süspansiyon arasında olan, çıplak gözle homojen gibi görünen ama aslında heterojen olan karışım (örn: Süt, kan, jöle).
⚠️ Dikkat: Çözeltilerde çözücü ve çözünen bulunur. Genellikle miktarı fazla olan çözücüdür.
📌 Karışımları Ayırma Yöntemleri
Karışımları oluşturan maddelerin fiziksel özelliklerindeki farklılıklardan yararlanılarak bileşenlerine ayırma yöntemleridir.
- Damıtma (Distilasyon): Sıvı-sıvı homojen karışımları (örneğin alkol-su) veya katı-sıvı homojen karışımları (örneğin tuzlu su) kaynama noktası farkından yararlanarak ayırma yöntemidir.
- Yoğunluk Farkından Ayırma:
- Ayırma Hunisi: Birbiri içinde çözünmeyen sıvı-sıvı heterojen karışımları (emülsiyonlar, örn: Zeytinyağı-su) yoğunluk farkından ayırmak için kullanılır.
- Dekantasyon (Aktarma): Katı-sıvı heterojen karışımlarda (süspansiyonlar, örn: Çamurlu su) katının dibe çökmesiyle sıvıyı ayırma işlemidir.
- Yüzdürme (Flotasyon): Yoğunlukları farklı olan katı-katı heterojen karışımları, uygun bir sıvıya atarak yoğunluğu az olanı yüzdürme yöntemidir.
- Tanecik Boyutu Farkından Ayırma:
- Eleme: Farklı büyüklükteki katı-katı karışımları ayırmada kullanılır (örn: Kum-çakıl).
- Süzme (Filtrasyon): Katı-sıvı veya katı-gaz heterojen karışımları (süspansiyonlar) süzgeç kullanarak ayırma yöntemidir (örn: Çay posası, havadaki tozlar).
- Çözünürlük Farkından Ayırma:
- Kristallendirme: Katı-sıvı homojen karışımlarda (çözeltilerde) çözücüyü buharlaştırarak veya sıcaklığı değiştirerek katıyı kristal halde elde etme yöntemidir (örn: Şekerli sudan şeker elde etme).
- Ekstraksiyon (Özütleme): Bir karışımdaki istenen maddeyi, o maddeyi çözen uygun bir çözücü yardımıyla karışımdan ayırma yöntemidir (örn: Çaydan demleme, bitkilerden yağ elde etme).
- Mıknatısla Ayırma: Mıknatıstan etkilenen (demir, nikel, kobalt) ve etkilenmeyen maddelerden oluşan heterojen karışımları ayırmada kullanılır (örn: Demir tozu-kum karışımı).
💡 İpucu: Ayırma yöntemlerini seçerken, karışımdaki maddelerin hangi fiziksel özelliğinin farklı olduğuna dikkat edin (kaynama noktası, yoğunluk, tanecik boyutu, çözünürlük, mıknatıslanma).
