🎓 9. sınıf coğrafya 1. dönem 2. yazılı Test 1 - Ders Notu
Bu ders notu, 9. sınıf coğrafya 1. dönem 2. yazılı sınavında karşılaşabileceğiniz harita bilgisi ve iklim bilgisine giriş konularını sade ve anlaşılır bir dille özetlemektedir. Sınavda başarılı olmak için bu temel kavramları iyi anlamak önemlidir.
📌 Harita Bilgisi: Harita ve Elemanları
Harita, yeryüzünün tamamının veya bir bölümünün kuşbakışı görünümünün, belirli bir ölçek dahilinde küçültülerek düzlem üzerine aktarılmasıdır. Plan ise daha küçük alanların, daha büyük ölçeklerle çizilmesidir.
- Harita Elemanları:
- Başlık: Haritanın ne hakkında olduğunu gösterir.
- Lejant (Harita Anahtarı): Haritada kullanılan sembol ve renklerin ne anlama geldiğini açıklar.
- Ölçek: Haritadaki küçültme oranını gösterir. Gerçek uzunluk ile harita uzunluğu arasındaki orandır.
- Yön Oku: Genellikle kuzeyi gösterir.
- Coğrafi Koordinat Sistemi: Paralel ve meridyenlerden oluşur, yer bulmaya yarar.
- Ölçek Çeşitleri:
- Kesir Ölçek: $1/500.000$ gibi kesirli sayılarla ifade edilir. Pay harita uzunluğunu, payda gerçek uzunluğu (cm cinsinden) gösterir.
- Çizgi Ölçek: Bir çizgi üzerinde eşit aralıklarla gösterilen uzunluklardır. Harita fotokopiyle büyütülüp küçültülse bile ölçek değişmez.
💡 İpucu: Harita ölçeği ne kadar büyükse (paydadaki sayı küçülür), harita o kadar ayrıntılıdır ve gösterdiği alan o kadar küçüktür. Örneğin, $1/20.000$ ölçekli bir harita, $1/500.000$ ölçekli bir haritadan daha ayrıntılıdır.
📌 Harita Bilgisi: Yer Şekillerini Gösterme Yöntemleri ve İzohipsler
Haritalarda yer şekillerini göstermek için çeşitli yöntemler kullanılır. Bunlardan en yaygın ve detaylı olanı izohips (eş yükselti eğrileri) yöntemidir.
- Yer Şekillerini Gösterme Yöntemleri:
- Kabartma Yöntemi: Yeryüzü şekillerinin üç boyutlu maketleridir. En gerçekçi ama taşıması zor ve pahalıdır.
- Renklendirme Yöntemi: Belirli yükselti aralıklarının farklı renklerle gösterilmesidir (yeşil: alçak, kahverengi: yüksek gibi).
- Gölgelendirme Yöntemi: Güneş ışınlarının belirli bir yönden geldiği varsayılarak dağların gölgeli kısımlarının koyu renkle gösterilmesidir.
- İzohips Yöntemi: Aynı yükseltideki noktaları birleştiren kapalı eğrilerdir. En çok kullanılan yöntemdir.
- İzohipslerin Özellikleri:
- Aynı izohips üzerindeki tüm noktaların yükseltisi aynıdır.
- İzohipsler asla birbirini kesmezler (çok özel durumlar hariç, örneğin dik yamaçta üst üste binerler).
- En içteki izohips en yüksek yeri, en dıştaki izohips ise en alçak yeri gösterir.
- İki izohips arasındaki yükselti farkı (equidistance) haritanın her yerinde aynıdır.
- Sık geçen izohipsler eğimin fazla olduğunu (dik yamaç), seyrek geçen izohipsler ise eğimin az olduğunu (eğimin az olduğu yer) gösterir.
- Deniz seviyesi ($0$ metre) genellikle kıyı çizgisi ile gösterilir.
- Akarsular, izohipsleri V şeklinde keser ve V'nin ucu akarsuyun akış yönünün tersini (kaynağı) gösterir.
⚠️ Dikkat: İzohipslerin sıklaştığı yerlerde yol yapımı zor, erozyon riski yüksek; seyrek olduğu yerlerde ise yol yapımı kolay, erozyon riski düşüktür.
📌 Harita Bilgisi: Coğrafi Koordinat Sistemi
Dünya üzerindeki herhangi bir noktanın yerini kesin olarak belirlemek için paralel ve meridyenlerden oluşan coğrafi koordinat sistemi kullanılır.
- Paraleller (Enlem):
- Ekvator'a paralel olarak çizilen hayali çemberlerdir.
- Ekvator ($0^\circ$) en büyük paraleldir. Kutuplara doğru boyları kısalır ve $90^\circ$ paralelleri nokta halini alır.
- Toplam $180$ paralel vardır ($90$ kuzey, $90$ güney).
- İki paralel arası mesafe her yerde yaklaşık $111$ km'dir.
- Enlem, sıcaklık, bitki örtüsü, yerleşme sınırı gibi birçok coğrafi olayı etkiler.
- Meridyenler (Boylam):
- Kutupları birleştiren hayali yarım çemberlerdir.
- Başlangıç meridyeni ($0^\circ$) İngiltere'deki Greenwich'ten geçer.
- Toplam $360$ meridyen vardır ($180$ doğu, $180$ batı).
- İki meridyen arası mesafe sadece Ekvator'da $111$ km'dir, kutuplara doğru bu mesafe azalır.
- İki meridyen arası zaman farkı her yerde $4$ dakikadır.
- Boylam, yerel saat hesaplamalarında kullanılır.
📝 Örnek: Bir yerin $30^\circ$ Kuzey enlemi ve $45^\circ$ Doğu boylamında olması, onun Ekvator'un $30^\circ$ kuzeyinde ve Greenwich'in $45^\circ$ doğusunda olduğunu gösterir.
📌 İklim Bilgisi: Atmosfer ve İklim Elemanları
İklim, bir yerde uzun yıllar boyunca gözlemlenen hava olaylarının ortalamasıdır. Hava durumu ise kısa süreli atmosfer olaylarıdır.
- Atmosfer (Hava Küre):
- Dünya'yı saran gaz tabakasıdır.
- Yaşamın devamlılığı için gerekli gazları (oksijen, azot vb.) içerir.
- Güneş'ten gelen zararlı ışınları süzer, Dünya'nın aşırı ısınmasını ve soğumasını engeller.
- Katmanları vardır (Troposfer, Stratosfer, Mezosfer, Termosfer, Ekzosfer). Hava olayları sadece Troposfer'de görülür.
- İklim Elemanları: İklimi oluşturan temel faktörlerdir.
- Sıcaklık: En önemli iklim elemanıdır. Güneş ışınlarının geliş açısı, yükselti, nemlilik, karasallık-denizsellik, okyanus akıntıları, rüzgarlar gibi faktörler sıcaklık dağılışını etkiler.
- Basınç: Atmosferdeki gazların yeryüzüne yaptığı ağırlıktır. Sıcaklık ve yükselti ile ters orantılıdır.
- Rüzgar: Yüksek basınç alanından alçak basınç alanına doğru yatay yönlü hava hareketidir.
- Nemlilik: Havadaki su buharı miktarıdır.
- Yağış: Nemli havanın yoğunlaşarak yeryüzüne düşmesidir (yağmur, kar, dolu, çiğ, kırağı, sis).
⚠️ Dikkat: Dünya'nın şekli nedeniyle Ekvator'dan kutuplara doğru sıcaklık genellikle azalır (enlem etkisi). Yükselti arttıkça sıcaklık her $200$ metrede $1^\circ$C azalır.
