🎓 12. sınıf inkılap tarihi 1. dönem 2. yazılı 5. senaryo Test 3 - Ders Notu
Bu ders notu, 12. sınıf inkılap tarihi dersinin 1. dönem 2. yazılı sınavında karşılaşabileceğiniz Mondros Ateşkes Antlaşması'ndan başlayarak Kurtuluş Savaşı'nın önemli aşamaları ve diplomatik gelişmelerini kapsamaktadır. Amacımız, konuları sade ve anlaşılır bir dille özetleyerek sınav öncesi hızlı bir tekrar yapmanızı sağlamaktır.
📌 Mondros Ateşkes Antlaşması (30 Ekim 1918)
I. Dünya Savaşı'nın sonunda Osmanlı Devleti'nin imzaladığı bu antlaşma, aslında bir teslimiyet belgesi niteliğindeydi ve Anadolu'nun işgaline zemin hazırladı.
- 7. Madde: İtilaf Devletleri, güvenliklerini tehdit eden bir durum ortaya çıkarsa herhangi bir stratejik yeri işgal edebileceklerdi. Bu madde, işgallerin hukuki dayanağı oldu.
- 24. Madde: Doğu Anadolu'daki altı vilayette (Vilayet-i Sitte: Erzurum, Van, Harput, Diyarbakır, Sivas, Bitlis) karışıklık çıkarsa, İtilaf Devletleri buraları işgal edebileceklerdi. Bu madde, Doğu'da bir Ermeni devleti kurma amacını taşıyordu.
- Osmanlı orduları terhis edildi, donanması İtilaf Devletleri'ne bırakıldı, haberleşme ve ulaşım araçları kontrol altına alındı.
⚠️ Dikkat: Mondros, Osmanlı Devleti'nin fiilen sona erdiğini gösteren ilk adımdır. İşgallere karşı ilk tepkiler Kuva-yi Milliye'nin kurulması ve direniş cemiyetlerinin oluşması şeklinde ortaya çıkmıştır.
📌 İşgaller ve Milli Mücadele'ye Hazırlık Dönemi
Mondros sonrası başlayan işgallere karşı Türk milleti, bölgesel direnişler ve cemiyetler kurarak tepki gösterdi. Mustafa Kemal Paşa'nın Samsun'a çıkışı (19 Mayıs 1919) ile Milli Mücadele fiilen başladı.
- Havza Genelgesi (28 Mayıs 1919): İşgallere karşı mitingler düzenlenmesini, protesto telgrafları çekilmesini istedi. Milli bilinci uyandırmayı hedefledi.
- Amasya Genelgesi (22 Haziran 1919): "Milletin bağımsızlığını yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır" ilkesiyle Milli Mücadele'nin gerekçesini, amacını ve yöntemini ortaya koydu. İlk kez ulusal egemenlikten bahsedildi.
- Erzurum Kongresi (23 Temmuz - 7 Ağustos 1919): Bölgesel bir kongre olmasına rağmen ulusal kararlar alındı. "Milli sınırlar içinde vatan bir bütündür, parçalanamaz" denildi. Kuva-yi Milliye'yi etkin, milli iradeyi hakim kılmak esastır kararı alındı. Manda ve himaye reddedildi.
- Sivas Kongresi (4-11 Eylül 1919): Tüm cemiyetler "Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti" adı altında birleştirildi. Manda ve himaye kesin olarak reddedildi. Temsil Heyeti'nin yetkileri tüm yurdu kapsar hale geldi.
💡 İpucu: Bu genelgeler ve kongreler, Milli Mücadele'nin programını oluşturmuş, halkı bilinçlendirmiş ve Temsil Heyeti'nin otoritesini güçlendirmiştir.
📌 Son Osmanlı Mebusan Meclisi ve Misak-ı Millî
Temsil Heyeti'nin çabalarıyla İstanbul'da toplanan Mebusan Meclisi, Milli Mücadele'nin hedeflerini dünyaya duyuran Misak-ı Millî'yi (Milli Ant) kabul etti.
- Misak-ı Millî (28 Ocak 1920): Türk vatanının sınırları çizildi, kapitülasyonlar reddedildi, azınlık hakları ve boğazlar konusunda uluslararası eşitlik istendi. Tam bağımsızlık ilkesinin temel belgesidir.
- Misak-ı Millî'nin kabulü üzerine İtilaf Devletleri İstanbul'u resmen işgal etti ve Mebusan Meclisi'ni dağıttı.
📌 Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin Açılması ve Ayaklanmalar
İstanbul'un işgali ve Mebusan Meclisi'nin dağıtılması üzerine Mustafa Kemal, Ankara'da yeni bir meclis toplanması çağrısı yaptı.
- TBMM'nin Açılması (23 Nisan 1920): Milli iradenin temsilcisi olarak açıldı. Olağanüstü yetkilere sahip, yasama, yürütme ve yargı yetkilerini kendinde toplayan (güçler birliği) bir meclisti.
- TBMM, açıldığı ilk dönemde hem iç isyanlarla (İstanbul Hükümeti ve İtilaf Devletleri'nin kışkırttığı) hem de dış düşmanlarla mücadele etti.
- Ayaklanmalar, TBMM'nin otoritesini sağlamlaştırmasını geciktirse de, çıkarılan Hıyanet-i Vataniye Kanunu ve kurulan İstiklal Mahkemeleri ile bastırıldı.
📝 Unutma: TBMM'nin ilk dönemdeki en önemli özelliği, hem ulusal bağımsızlığı sağlamak hem de yeni bir devletin temellerini atmak gibi iki büyük görevi aynı anda yürütmesidir.
📌 Kurtuluş Savaşı Cepheleri
TBMM, ülke içindeki otoritesini sağladıktan sonra düzenli orduyu kurarak üç cephede düşmanla savaştı.
Doğu Cephesi
- Komutan: Kazım Karabekir Paşa.
- Mücadele Edilen Güç: Ermeniler.
- Sonuç: Ermeniler yenilgiye uğratıldı ve Gümrü Antlaşması (2-3 Aralık 1920) imzalandı. Bu, TBMM'nin uluslararası alandaki ilk siyasi ve askeri başarısıdır.
Güney Cephesi
- Mücadele Edilen Güç: Fransızlar ve onlarla işbirliği yapan Ermeniler.
- Önemli Merkezler: Antep, Urfa, Maraş. Burada Kuva-yi Milliye birlikleri destansı bir direniş gösterdi.
- Sonuç: Fransızlar, Sakarya Savaşı'nın ardından imzalanan Ankara Antlaşması (20 Ekim 1921) ile Anadolu'dan çekildi. Hatay dışındaki bugünkü Suriye sınırı büyük ölçüde çizildi.
Batı Cephesi
Düzenli ordunun en çetin mücadeleleri verdiği cephedir. Yunanlılara karşı büyük zaferler kazanıldı.
- I. İnönü Savaşı (6-10 Ocak 1921): Düzenli ordunun ilk zaferi. TBMM'ye ve düzenli orduya güven arttı. Teşkilat-ı Esasiye (ilk anayasa) kabul edildi. Sovyet Rusya ile Moskova Antlaşması imzalandı.
- II. İnönü Savaşı (23 Mart - 1 Nisan 1921): Yunan ilerleyişi durduruldu. Mustafa Kemal, İsmet Paşa'ya "Siz orada yalnız düşmanı değil, milletin makûs talihini de yendiniz" telgrafını gönderdi.
- Kütahya-Eskişehir Savaşları (10-24 Temmuz 1921): Türk ordusu yenildi ve Sakarya Nehri'nin doğusuna çekildi. Meclis'te tartışmalar yaşandı, Mustafa Kemal'e Başkomutanlık yetkisi verildi.
- Sakarya Meydan Savaşı (23 Ağustos - 13 Eylül 1921): "Hattı müdafaa yoktur, sathı müdafaa vardır. O satıh bütün vatandır. Vatanın her karış toprağı vatandaşın kanıyla ıslanmadıkça terk olunamaz." emriyle topyekûn mücadele edildi. Türk ordusu zafer kazandı. Mustafa Kemal'e Mareşallik rütbesi ve Gazilik unvanı verildi.
- Büyük Taarruz ve Başkomutanlık Meydan Savaşı (26-30 Ağustos 1922): Türk ordusunun kesin zaferiyle sonuçlandı. Yunan ordusu tamamen Anadolu'dan atıldı. Kurtuluş Savaşı'nın askeri safhası sona erdi.
📌 Diplomatik Gelişmeler ve Mudanya Ateşkes Antlaşması
Askeri başarıların ardından diplomatik zaferler geldi.
- Moskova Antlaşması (16 Mart 1921): I. İnönü sonrası Sovyet Rusya ile imzalandı. Misak-ı Millî'yi tanıyan ilk büyük Avrupa devleti oldu. "Bir tarafın tanımadığı antlaşmayı diğer taraf da tanımaz" ilkesi kabul edildi.
- Kars Antlaşması (13 Ekim 1921): Doğu sınırımız kesinleşti.
- Mudanya Ateşkes Antlaşması (11 Ekim 1922): Büyük Taarruz'un ardından imzalandı. Doğu Trakya, İstanbul ve Boğazlar savaş yapılmadan kurtarıldı. Osmanlı Devleti hukuken sona erdi.
💡 İpucu: Mudanya Ateşkesi, Kurtuluş Savaşı'nın askeri safhasını bitiren, diplomatik safhasını başlatan önemli bir adımdır. Lozan Barış Konferansı'na giden yolu açmıştır.
