🎓 kpss coğrafya türkiye’nin gölleri ve akarsuları Test 1 - Ders Notu
Bu ders notu, KPSS Coğrafya'da Türkiye'nin gölleri ve akarsuları konularını kapsayan testlerde başarılı olmanız için gerekli temel bilgileri sade ve anlaşılır bir dille sunmaktadır.
📌 Türkiye'nin Gölleri
Türkiye, farklı oluşum tiplerine sahip birçok göle ev sahipliği yapar. Göllerin oluşum şekilleri, özellikleri ve bulundukları bölgeler sınavda sıkça karşınıza çıkabilir.
- Tektonik Göller: Fay hatları boyunca yer kabuğunun çökmesiyle oluşan çanaklarda suların birikmesiyle meydana gelir. Genellikle derin ve geniş olurlar.
- Örnekler: Tuz Gölü, Beyşehir, Eğirdir, Burdur, Acıgöl, Hazar (Elazığ).
- Karstik Göller: Kalker, jips gibi eriyebilen kayaçların yaygın olduğu bölgelerde (özellikle Akdeniz Bölgesi) erime çukurluklarında (dolin, uvala, polye) suların birikmesiyle oluşur. Genellikle sığdırlar.
- Örnekler: Salda, Suğla, Kestel, Elmalı.
- Volkanik Göller: Volkanik patlamalar sonucu oluşan krater, kaldera veya maar çukurluklarına suların dolmasıyla oluşur.
- Örnekler: Nemrut (kaldera), Meke Gölü (maar).
- Buzul Gölleri (Sirk Gölleri): Yüksek dağlık alanlarda (genellikle 2200 metrenin üzeri) buzulların aşındırdığı çukurluklara suların dolmasıyla oluşur.
- Örnekler: Kaçkar, Uludağ, Ağrı Dağı gibi yüksek dağların zirvelerine yakın yerlerde bulunurlar.
- Set Gölleri: Bir akarsu vadisinin veya çukur bir alanın önünün doğal setlerle kapanması sonucu oluşur.
- Heyelan Set Gölleri: Yamaçtan kopan kütlelerin vadi önünü kapatmasıyla. Örnekler: Tortum, Sera, Abant, Yedigöller, Uzungöl.
- Alüvyal Set Gölleri: Akarsuların taşıdığı alüvyonların bir vadi veya koyun önünü kapatmasıyla. Örnekler: Bafa (Çamiçi), Köyceğiz, Marmara, Eymir, Mogan.
- Kıyı Set (Lagün) Gölleri: Dalga ve akıntıların taşıdığı kumların bir koyun önünü kapatmasıyla denizden ayrılan göllerdir. Örnekler: Büyükçekmece, Küçükçekmece, Terkos (Durusu).
- Lav Set Gölleri: Volkanik patlamalar sonucu çıkan lavların bir vadi veya çukurun önünü kapatmasıyla. Örnekler: Van Gölü (ülkemizin en büyük gölü, hem tektonik hem lav set), Çıldır, Erçek, Nazik, Balık.
💡 İpucu: Türkiye'nin en büyük gölü Van Gölü'dür. Hem tektonik hem de lav set gölü özelliği taşır. Tuz Gölü ise ülkemizin ikinci büyük gölü olup, en sığ ve en tuzlu göllerinden biridir.
⚠️ Dikkat: Göllerin sularının acı veya tatlı olması, dışarıya akışlarının (gideğenlerinin) olup olmamasına bağlıdır. Gideğeni olan göllerin suları genellikle tatlıdır. (Örn: Beyşehir, Eğirdir). Gideğeni olmayan göllerin suları ise tuzlu, acı veya sodalı olabilir (Örn: Tuz Gölü, Van Gölü).
📌 Türkiye'nin Akarsuları
Türkiye, dağlık ve engebeli yapısı nedeniyle çok sayıda akarsuya sahiptir. Bu akarsuların genel özellikleri ve döküldükleri denizler coğrafya sınavlarında sıkça sorulur.
- Akarsuların Genel Özellikleri:
- Akış Hızları Yüksek: Eğimli arazilerde aktıkları için akış hızları fazladır. Bu durum hidroelektrik enerji potansiyellerini artırır.
- Denge Profili Oluşturmamışlar: Genç oluşumlu bir ülke olduğumuz için akarsular henüz denge profiline ulaşmamıştır. Vadi tabanları derindir ve menderesler azdır.
- Boyları Kısa: Yarımada ülkesi olmamız ve dağların denize paralel uzanması nedeniyle genellikle boyları kısadır.
- Rejimleri Düzensiz: Akarsuların su seviyeleri yıl içinde büyük değişiklikler gösterir. Bu durum, yağış rejimlerinin düzensizliğinden ve kar erimelerinden etkilenmelerinden kaynaklanır.
- Taşımacılık Potansiyelleri Az: Akış hızlarının yüksek ve rejimlerinin düzensiz olması nedeniyle taşımacılığa elverişli değildirler (bazı kısa mesafeler hariç).
- Akarsu Havzaları: Akarsuların sularını topladığı alana havza denir.
- Açık Havza: Sularını bir deniz veya okyanusa ulaştırabilen havzalardır. Türkiye'deki çoğu akarsu bu gruba girer.
- Kapalı Havza: Sularını bir deniz veya okyanusa ulaştıramayan, genellikle iç bölgelerde bir göle veya bataklığa dökülen havzalardır. Örnekler: Tuz Gölü Havzası, Van Gölü Havzası, Konya Havzası, Afyon-Akşehir Havzası.
- Önemli Akarsular ve Döküldükleri Yerler:
- Karadeniz'e Dökülenler: Kızılırmak (en uzun akarsuyumuz), Yeşilırmak, Sakarya, Çoruh (rafting), Filyos (Yenice).
- Marmara Denizi'ne Dökülenler: Susurluk (Kocaçay), Biga Çayı, Gönen Çayı.
- Ege Denizi'ne Dökülenler: Bakırçay, Gediz, Küçük Menderes, Büyük Menderes (menderesleriyle ünlü).
- Akdeniz'e Dökülenler: Göksu, Seyhan, Ceyhan, Aksu, Manavgat, Dalaman.
- Basra Körfezi'ne Dökülenler (Türkiye'den doğup): Fırat (en uzun akarsuyumuz, Suriye ve Irak'tan geçer), Dicle.
- Hazar Denizi'ne Dökülenler (Türkiye'den doğup): Aras, Kura.
💡 İpucu: Türkiye'nin en uzun akarsuyu Kızılırmak'tır (tamamı Türkiye sınırları içinde). En çok su taşıyan ve en uzun akarsuyu ise Fırat'tır (yurt dışına akar).
⚠️ Dikkat: Fırat ve Dicle nehirleri, Türkiye'den doğup Basra Körfezi'ne dökülürken, Aras ve Kura nehirleri Türkiye'den doğup Hazar Denizi'ne dökülür. Bu akarsuların döküldükleri yerler karıştırılmamalıdır.
