🎓 9. sınıf türk dili ve edebiyatı 2. dönem 1. yazılı 2. Senaryo Test 1 - Ders Notu
Merhaba sevgili öğrenciler! Bu ders notu, 9. sınıf Türkçe ve Edebiyatı dersinin 2. dönem 1. yazılı sınavında karşınıza çıkabilecek temel dil bilgisi konularını sade ve anlaşılır bir şekilde özetliyor. Sınavda özellikle fiilimsiler, cümlenin ögeleri, yazım kuralları ve noktalama işaretleri gibi konulara dikkat etmelisiniz.
📌 Fiilimsiler (Eylemsiler)
Fiilimsiler, fiil kök veya gövdelerine belirli ekler getirilerek türetilen, fiil özelliğini yitirmeyip cümlede isim, sıfat veya zarf görevinde kullanılan sözcüklerdir. Bir cümlede birden fazla fiilimsi bulunabilir.
- Fiilimsiler, fiil gibi olumsuz yapılabilir, ancak fiil gibi çekimlenemezler (kip ve kişi eki almazlar).
- Fiilimsiler, cümlede yan cümlecik kurar.
📝 İsim-Fiil (Mastar)
Fiil kök veya gövdelerine "-ma, -ış, -mak" ekleri getirilerek oluşturulur ve cümlede isim gibi görev yapar.
- Ekler: -ma, -ış, -mak (mayışmak kodlamasıyla akılda kalabilir).
- Örnek: "Onun konuşmasını dinlemek çok keyifliydi." (konuşma)
- Örnek: "Kitap okumak en sevdiğim hobidir." (okumak)
- Örnek: "Bu gülüş ona çok yakışıyordu." (gülüş)
⚠️ Dikkat: Bazı isim-fiiller zamanla kalıplaşarak bir varlığın veya kavramın adı olabilir. Bu durumda fiilimsi özelliğini kaybeder ve gerçek bir isim olur. (Örn: "Dondurma", "Çakmak", "Danışma")
📝 Sıfat-Fiil (Ortac)
Fiil kök veya gövdelerine "-an, -ası, -mez, -ar, -dik, -ecek, -miş" ekleri getirilerek oluşturulur ve cümlede sıfat gibi görev yapar. Genellikle kendisinden sonra gelen ismi niteler.
- Ekler: -an, -ası, -mez, -ar, -dik, -ecek, -miş (anası mezar dikecekmiş kodlamasıyla akılda kalabilir).
- Örnek: "Koşan çocuk düştü." (koşan -> çocuk ismini niteler)
- Örnek: "Gelecek günler güzel olacak." (gelecek -> günler ismini niteler)
- Örnek: "Okunmuş kitapları rafa dizdi." (okunmuş -> kitapları ismini niteler)
💡 İpucu: Sıfat-fiillerin nitelediği isim düştüğünde, sıfat-fiil adlaşmış sıfat-fiil olur. (Örn: "Koşanlar düştü." -> Koşan çocuklar düştü.)
📝 Zarf-Fiil (Bağ-Fiil, Ulaç)
Fiil kök veya gövdelerine "-ken, -alı, -esiye, -madan, -ince, -ip, -arak, -dıkça, -r...mez, -dığında, -e...e, -mez...mez" gibi ekler getirilerek oluşturulur ve cümlede zarf gibi görev yapar. Fiilin zamanını veya durumunu belirtir.
- Ekler çok çeşitlidir: -ken, -alı, -esiye, -madan, -ince, -ip, -arak, -dıkça, -r...mez, -dığında, -e...e, -mez...mez vb.
- Örnek: "Gülerek yanıma geldi." (nasıl geldi? gülerek -> durum zarfı)
- Örnek: "O gelince biz de gideriz." (ne zaman gideriz? gelince -> zaman zarfı)
- Örnek: "Ders çalışırken uyuyakalmış." (ne zaman uyuyakalmış? çalışırken -> zaman zarfı)
💡 İpucu: Zarf-fiiller cümlede genellikle "nasıl?" veya "ne zaman?" sorularına cevap verir.
📌 Cümlenin Ögeleri
Cümlenin ögeleri, bir cümleyi oluşturan ve cümlenin anlamını tamamlayan temel yapı taşlarıdır. Cümlenin ögelerini doğru bulmak, cümlenin anlamını kavramak ve doğru analiz etmek için çok önemlidir.
- Cümlenin ögeleri bulunurken ilk önce yüklem, sonra özne, daha sonra da diğer ögeler bulunur.
- Ögeler bulunurken söz öbekleri (tamlamalar, deyimler, birleşik fiiller, ikilemeler) ayrılmaz, bir bütün olarak alınır.
📝 Yüklem
Cümledeki işi, oluşu, hareketi, yargıyı bildiren temel ögedir. Cümledeki diğer ögeler yükleme sorulan sorularla bulunur.
- Yüklem, her zaman bir fiil olmak zorunda değildir; isim soylu bir sözcük de ek fiil alarak yüklem olabilir.
- Örnek: "Ali, okula gitti." (gitti -> fiil yüklem)
- Örnek: "Bu çocuk çok akıllıydı." (akıllıydı -> isim yüklem)
📝 Özne
Yüklemin bildirdiği işi yapan veya yargının konusu olan ögedir. Yükleme "kim?" ve "ne?" soruları sorularak bulunur.
- Gerçek Özne: Cümlede açıkça belirtilen öznedir. (Örn: "Öğrenciler ders çalışıyor.")
- Gizli Özne: Cümlede açıkça belirtilmeyen, ancak yüklemin çekiminden anlaşılan öznedir. (Örn: "Ders çalışıyorlar." -> Onlar gizli özne)
- Sözde Özne: Edilgen çatılı fiillerde, işi yapanın belli olmadığı durumlarda, işten etkilenen varlık özne gibi görünür. (Örn: "Kapı açıldı." -> Kapı, başkası tarafından açıldığı için sözde öznedir.)
📝 Nesne (Düz Tümleç)
Yüklemin bildirdiği işten etkilenen ögedir. İki çeşidi vardır:
- Belirtili Nesne: Yükleme sorulan "neyi?", "kimi?" sorularına cevap verir. İsmin "-i" hal ekini alır. (Örn: "Kitabı okudu." -> neyi okudu? kitabı)
- Belirtisiz Nesne: Yükleme sorulan "ne?" sorusuna cevap verir. İsmin yalın halinde bulunur. (Örn: "Kitap okudu." -> ne okudu? kitap)
📝 Dolaylı Tümleç (Yer Tamlayıcısı)
Yüklemin bildirdiği eylemin yöneldiği, bulunduğu veya ayrıldığı yeri bildiren ögedir. İsmin "-e, -de, -den" hal eklerinden birini alır. Yükleme "kime?", "kimde?", "kimden?", "neye?", "neyde?", "neyden?", "nereye?", "nerede?", "nereden?" soruları sorularak bulunur.
- Örnek: "Okula gitti." (nereye gitti? okula)
- Örnek: "Evde ders çalışıyor." (nerede çalışıyor? evde)
- Örnek: "Arkadaşından geldi." (kimden geldi? arkadaşından)
📝 Zarf Tümleci
Yüklemin bildirdiği eylemin zamanını, durumunu, miktarını, yönünü, nedenini, aracını veya şartını bildiren ögedir. Yükleme "nasıl?", "ne zaman?", "ne kadar?", "niçin?", "nereye?", "neyle?", "kiminle?" soruları sorularak bulunur.
- Örnek: "Hızlı koştu." (nasıl koştu? hızlı -> durum)
- Örnek: "Dün geldi." (ne zaman geldi? dün -> zaman)
- Örnek: "Çok güldü." (ne kadar güldü? çok -> miktar)
⚠️ Dikkat: Cümlede bir öge bulunurken, o ögenin yükleme sorulan doğru soruya cevap verdiğinden emin olun. Örneğin, "ne" sorusu hem özneyi hem de belirtisiz nesneyi buldurabilir. Önce özneyi bulduğunuzdan emin olun.
📌 Yazım Kuralları
Türkçede kelimelerin doğru yazılması, anlam karışıklığını önlemek ve yazılı iletişimi güçlendirmek için çok önemlidir. Sınavda özellikle büyük harflerin kullanımı, birleşik kelimelerin yazımı ile "de" ve "ki" bağlaçlarının yazımına dikkat etmelisiniz.
📝 Büyük Harflerin Kullanımı
- Cümleler büyük harfle başlar.
- Özel adlar (kişi adları, soyadları, yer adları, millet adları, dil adları, din adları, gezegen ve yıldız adları vb.) büyük harfle başlar.
- Özel adlardan türetilen kelimeler de büyük harfle başlar (Örn: Türkçeci, Avrupalı).
- Tarihi olay, çağ ve dönem adları büyük harfle başlar (Örn: Kurtuluş Savaşı, İlk Çağ).
- Kitap, dergi, gazete ve sanat eseri adlarının her kelimesi büyük harfle başlar (Örn: Nutuk, Milliyet Gazetesi).
- Belirli bir tarih bildiren ay ve gün adları büyük harfle başlar (Örn: 29 Ekim 1923 Salı).
📝 Birleşik Kelimelerin Yazımı
Birleşik kelimeler, iki veya daha fazla kelimenin bir araya gelerek yeni bir anlam kazanmasıyla oluşur. Bitişik veya ayrı yazılabilirler.
- Bitişik Yazılanlar: Ses düşmesi, ses türemesi veya anlam kayması yaşanan birleşik kelimeler bitişik yazılır (Örn: kaynana, cumartesi, denizaltı, kuşburnu).
- Ayrı Yazılanlar: Kelimelerden her ikisi veya ikincisi anlamını koruyorsa ayrı yazılır (Örn: yer çekimi, ana dil, kuru fasulye, çay evi).
📝 "De" Bağlacı ve "-de" Ekinin Yazımı
- Bağlaç olan "de": Cümleden çıkarıldığında anlam bozulmaz, ayrı yazılır ve "-da, -de" şeklinde bulunur, "-ta, -te" şekli yoktur. (Örn: "Sen de gel." -> Sen gel.)
- Ek olan "-de": Cümleden çıkarıldığında anlam bozulur, bitişik yazılır ve "-da, -de, -ta, -te" şekilleri vardır. Bulunma hal ekidir. (Örn: "Kitap masada." -> Kitap masa.)
📝 "Ki" Bağlacı ve "-ki" Ekinin Yazımı
- Bağlaç olan "ki": Cümleden çıkarıldığında anlam bozulmaz, ayrı yazılır. (Örn: "Duydum ki gelmişsin." -> Duydum gelmişsin.)
- Ek olan "-ki": Cümleden çıkarıldığında anlam bozulur, bitişik yazılır. Aitlik eki veya sıfat yapan ek olabilir. (Örn: "Evdeki hesap çarşıya uymaz." -> Evdeki -> sıfat yapan -ki)
- Şifre: Bağlaç olan "ki"yi ayırt etmek için "simge" veya "meb" kuralı kullanılabilir: Eğer kelimeye "-ler" eki getirildiğinde anlamlı oluyorsa ektir (bitişik), olmuyorsa bağlaçtır (ayrı). (Örn: "Evdeki" -> evdekiler (anlamlı) -> bitişik. "Duydum ki" -> duydumkiler (anlamsız) -> ayrı.)
📌 Noktalama İşaretleri
Noktalama işaretleri, yazılı anlatımda duygu ve düşünceleri daha açık ifade etmek, cümlenin yapısını ve duraklama noktalarını belirtmek için kullanılır. Sınavda en çok kullanılan işaretlerin görevlerini bilmek önemlidir.
- Nokta (.): Cümle sonuna konur, kısaltmaların sonuna konur, sıra sayılarını belirtir.
- Virgül (,): Eş görevli kelime ve kelime gruplarını ayırır, sıralı cümleleri ayırır, ara sözleri ayırır, hitaplardan sonra konur.
- Noktalı Virgül (;): Kendi içinde virgüllerle ayrılmış cümleleri veya ögeleri ayırır, ögeleri arasına virgül konmuş sıralı cümleleri ayırır.
- İki Nokta (:): Açıklama veya örnek verilecek cümlelerin sonuna konur, karşılıklı konuşmalarda konuşan kişiyi belirtir.
- Üç Nokta (...): Tamamlanmamış cümlelerin sonuna konur, alıntılarda atlanan yerleri belirtir, kaba sayıldığı için söylenmek istenmeyen kelimelerin yerine konur.
- Soru İşareti (?): Soru bildiren cümle veya sözlerin sonuna konur.
- Ünlem İşareti (!): Sevinç, korku, şaşırma gibi duyguları anlatan cümle veya sözlerin sonuna konur, seslenme ve hitaplardan sonra konur.
- Tırnak İşareti (" "): Başkasına ait sözleri belirtmek, vurgulanmak istenen kelimeleri göstermek için kullanılır.
- Kesme İşareti (''): Özel adlara gelen çekim eklerini ayırır, kısaltmalara gelen ekleri ayırır, sayılara gelen ekleri ayırır.
⚠️ Dikkat: Noktalama işaretlerinin doğru kullanımı, cümlenin anlamını tamamen değiştirebilir. Örneğin, "Oku, adam ol!" ile "Oku adam ol." cümleleri farklı anlamlara gelir.
Umarım bu ders notu sınavınıza hazırlanırken size yol gösterir. Başarılar dilerim!
