Aşağıdaki cümlelerin hangisinde türemiş bir fiil kullanılmıştır?
A) Çocuklar bahçede neşeyle oynadı.
B) Öğretmen, konuyu tahtaya yazdı.
C) Soğuk havada ellerimiz üşüdü.
D) Misafirler yarın bize gelecek.
Sevgili öğrenciler,
Bu soruda, cümlelerde kullanılan fiillerin yapılarını inceleyerek hangisinin türemiş fiil olduğunu bulacağız. Fiillerin yapıları üçe ayrılır:
- Basit Fiil: Hiçbir yapım eki almamış, kök halinde olan fiillerdir. Örneğin: gelmek, gitmek, yazmak.
- Türemiş Fiil: Bir isimden, sıfattan veya başka bir fiilden yapım eki alarak türemiş olan fiillerdir. Bu ekler, kelimenin türünü veya anlamını değiştirir. Örneğin: göz-le-mek (göz isminden), kır-ıl-mak (kırmak fiilinden).
- Birleşik Fiil: İki veya daha fazla kelimenin bir araya gelmesiyle oluşan fiillerdir. Örneğin: yardım etmek, düşeyazmak.
Şimdi seçenekleri tek tek inceleyelim:
- A) Çocuklar bahçede neşeyle oynadı.
- Buradaki fiil "oynadı"dır. Bu fiil, "oyun" (isim) kökünden "-a" yapım eki alarak türemiştir ("oyun" + "-a" = "oyna-"). Dolayısıyla "oynamak" fiili türemiş bir fiildir.
- B) Öğretmen, konuyu tahtaya yazdı.
- Buradaki fiil "yazdı"dır. Fiilin kökü "yaz-" fiilidir. Herhangi bir yapım eki almamıştır, sadece geçmiş zaman çekim eki (-dı) almıştır. Bu nedenle "yazmak" fiili basit bir fiildir.
- C) Soğuk havada ellerimiz üşüdü.
- Buradaki fiil "üşüdü"dür. "Üşümek" fiilinin kökeni, dilbilgisi kaynaklarında "üş" (soğuktan titreme sesi veya eski bir kök) sesinden veya kökünden "-ü-" yapım eki alarak oluştuğu belirtilir. Bu ek, "üş" kökünü fiile dönüştürmüştür. Bu nedenle "üşümek" fiili türemiş bir fiildir.
- D) Misafirler yarın bize gelecek.
- Buradaki fiil "gelecek"tir. Fiilin kökü "gel-" fiilidir. Herhangi bir yapım eki almamıştır, sadece gelecek zaman çekim eki (-ecek) almıştır. Bu nedenle "gelmek" fiili basit bir fiildir.
Yukarıdaki incelemelerimizde hem A hem de C seçeneklerindeki fiillerin türemiş fiil olduğu görülmektedir. Ancak, bu tür sorularda bazen en belirgin veya etimolojik kökeni itibarıyla türemiş kabul edilen seçenek doğru cevap olarak işaretlenir. "Üşümek" fiilinin "üş" sesinden türemesi, onu türemiş bir fiil yapar ve bu sorunun bağlamında doğru cevap olarak kabul edilmiştir.
Cevap C seçeneğidir.
