🎓 7. sınıf türkçe 2. dönem 2. yazılı 4. senaryo Test 1 - Ders Notu
Sevgili öğrenciler, bu ders notu 7. sınıf Türkçe 2. dönem 2. yazılı sınavınızda karşılaşabileceğiniz temel konuları sade ve anlaşılır bir şekilde özetlemektedir. Sınavda özellikle fiilimsiler, anlatım bozuklukları, cümle çeşitleri, yazım kuralları ve noktalama işaretleri ile metin türleri ve söz sanatları konularına dikkat etmelisiniz.
📌 Fiilimsiler (Eylemsiler)
Fiilimsiler, fiil kök veya gövdelerine belirli ekler gelerek türeyen, fiil özelliğini tamamen kaybetmeyip cümle içinde isim, sıfat veya zarf gibi görev yapan sözcüklerdir. Üç çeşidi vardır:
- İsim-Fiil (Ad Eylem): Fiillere "-ma, -ış, -mak" ekleri gelerek oluşur. Cümlede isim gibi kullanılır. (Örnek: Kitap okumayı çok severim. Onun bu gülüşü beni mutlu etti. Buraya gelmek iyi oldu.)
- Sıfat-Fiil (Ortaç): Fiillere "-an, -ası, -mez, -ar, -dik, -ecek, -miş" (anası mezar dikecekmiş) ekleri gelerek oluşur. Cümlede sıfat gibi isimleri niteler veya adlaşmış sıfat fiil olarak isim görevinde kullanılır. (Örnek: Koşan çocuk düştü. Gelecek günler güzel olacak. Tanıdık yüzler gördüm.)
- Zarf-Fiil (Bağ-Fiil, Ulaç): Fiillere "-ken, -alı, -esiye, -madan, -ince, -ip, -arak, -dıkça, -e...e, -r...mez, -casına, -maksızın, -dığında" gibi ekler gelerek oluşur. Cümlede zarf gibi fiilleri veya fiilimsileri zaman ve durum yönünden belirtir. (Örnek: Gülerken düşündü. Eve gelince haber ver. Kitap okuyarak zaman geçiriyor.)
⚠️ Dikkat: Bazı fiilimsiler zamanla kalıplaşarak bir varlığın veya kavramın adı haline gelebilir (kalıcı ad). Bunlar artık fiilimsi sayılmaz. (Örnek: Dondurma yedim. Çakmak kayboldu. Danışma kapalı.)
📌 Anlatım Bozuklukları
Cümlelerin anlamca veya yapıca doğru, açık ve anlaşılır olmaması durumudur. İki ana başlıkta incelenir:
- Anlamsal (Anlama Dayalı) Bozukluklar: Cümlede anlam karışıklığı, gereksiz sözcük kullanımı, sözcüğün yanlış anlamda kullanılması, anlamca çelişen sözcüklerin bir arada kullanılması, deyim yanlışlıkları gibi nedenlerle oluşur.
- Gereksiz sözcük kullanımı: "Hala daha gelmedi." (Daha gereksiz)
- Sözcüğün yanlış anlamda kullanılması: "Bu ilaç ölüm şansını artırıyor." (Şans değil, risk)
- Anlamca çelişen sözcükler: "Tam üç yıla yakın bir süre oldu." (Tam ve yakın çelişir)
- Deyim yanlışlığı: "Etekleri zil çalmak." (Etekleri tutuşmak olmalı)
- Yapısal (Yapıya Dayalı) Bozukluklar: Cümlenin dil bilgisi kurallarına uymamasından kaynaklanır. Özne-yüklem uyumsuzluğu, ek fiil eksikliği, tamlama yanlışları, çatı uyumsuzluğu, yüklem eksikliği gibi durumlar.
- Özne-yüklem uyumsuzluğu: "Herkes onu sever ve takdir ederler." (Ederler değil, eder)
- Tamlama yanlışlığı: "Devlet ve özel kuruluşlar." (Devlet kuruluşları ve özel kuruluşlar)
- Yüklem eksikliği: "O az, ben çok çalışırım." (O az çalışır, ben çok çalışırım)
- Ek fiil eksikliği: "O akıllı ama çalışkan değildi." (O akıllıydı ama çalışkan değildi)
💡 İpucu: Anlatım bozukluklarını bulmak için cümleyi dikkatlice okuyun ve her kelimenin, her yapının yerli yerinde olup olmadığını sorgulayın.
📌 Cümle Çeşitleri
Cümleler farklı özelliklerine göre sınıflandırılır:
- 1. Yüklemin Türüne Göre:
- Fiil Cümlesi: Yüklemi çekimli bir fiil olan cümlelerdir. (Örnek: Çocuklar parkta oynuyor.)
- İsim Cümlesi: Yüklemi isim veya isim soylu bir sözcük olan cümlelerdir. (Ek fiil alır.) (Örnek: Hava bugün çok güzeldi.)
- 2. Yüklemin Yerine Göre:
- Kurallı (Düz) Cümle: Yüklemi sonda olan cümlelerdir. (Örnek: Kitabı dün bitirdim.)
- Devrik Cümle: Yüklemi sonda olmayan (başta veya ortada) cümlelerdir. (Örnek: Geldi sonunda beklediğim haber.)
- Eksiltili Cümle: Yüklemi söylenmemiş, okuyucunun tamamlaması beklenen cümlelerdir. Sonuna üç nokta (...) konur. (Örnek: Karşımda masmavi bir deniz...)
- 3. Anlamına Göre:
- Olumlu Cümle: Eylemin gerçekleştiğini veya yargının var olduğunu bildiren cümlelerdir. (Örnek: Yemekler çok lezzetliydi.)
- Olumsuz Cümle: Eylemin gerçekleşmediğini veya yargının olmadığını bildiren cümlelerdir. "-me, -ma, -sız, yok, değil" gibi ek veya kelimelerle yapılır. (Örnek: Yemekler lezzetli değildi.)
- Soru Cümlesi: Bir şeyi öğrenmek amacıyla sorulan cümlelerdir. Soru işareti (?) konur. (Örnek: Nereye gidiyorsun?)
- Ünlem Cümlesi: Sevinç, korku, şaşkınlık, acı gibi duyguları anlatan cümlelerdir. Ünlem işareti (!) konur. (Örnek: Eyvah! Geç kaldım.)
- 4. Yapısına Göre:
- Basit Cümle: Tek bir yüklemi olan ve içinde fiilimsi veya başka bir yargı bulunmayan cümlelerdir. (Örnek: Çocuklar bahçede oynuyor.)
- Birleşik Cümle: Bir temel cümle ve en az bir yan cümleden oluşan cümlelerdir.
- Girişik Birleşik Cümle: Yan cümlesi fiilimsi olan cümlelerdir. (Örnek: Kitap okumayı severim.)
- Ki'li Birleşik Cümle: Yan cümlesi "ki" bağlacıyla temel cümleye bağlanan cümlelerdir. (Örnek: Biliyorum ki sen başarılı olacaksın.)
- Şartlı Birleşik Cümle: Yan cümlesi "-se, -sa" şart ekiyle temel cümleye bağlanan cümlelerdir. (Örnek: Hava açarsa pikniğe gideriz.)
- İç İçe Birleşik Cümle: Başka bir cümlenin doğrudan alıntı olarak yer aldığı cümlelerdir. (Örnek: Babam "Yarın geleceğim" dedi.)
- Sıralı Cümle: İki veya daha fazla cümlenin virgül (,) veya noktalı virgül (;) ile birbirine bağlanmasıyla oluşan cümlelerdir. (Örnek: Geldi, gördü, yendi.)
- Bağlı Cümle: İki veya daha fazla cümlenin "ve, ama, fakat, ancak, çünkü, lakin" gibi bağlaçlarla birbirine bağlanmasıyla oluşan cümlelerdir. (Örnek: Çok çalıştı ama başarılı olamadı.)
📝 Unutma: Yapısına göre cümle çeşitleri karıştırılabilir. Fiilimsi varsa girişik birleşik, bağlaç varsa bağlı, virgül/noktalı virgül varsa sıralı cümledir.
📌 Yazım Kuralları ve Noktalama İşaretleri
Doğru ve etkili iletişim için bu kurallara uymak çok önemlidir.
- Yazım Kuralları:
- Büyük Harflerin Kullanımı: Cümle başları, özel isimler (kişi adları, yer adları, kurum adları), unvanlar, millet adları, dil adları, din adları, belirli tarih ve gün adları büyük harfle başlar.
- Sayıların Yazımı: Sayılar genellikle yazı ile yazılır (bir, iki), ancak para, ölçü, istatistik gibi durumlarda rakamla yazılır (15 kg, 3 metre). Sıra sayıları rakamla yazıldığında yanına nokta (.) veya kesme işaretiyle (-inci, -ıncı) ek getirilir (7., 8'inci).
- "De" ve "Ki" Bağlaçlarının Yazımı: Bağlaç olan "de" ayrı, ek olan "-de" bitişik yazılır. Bağlaç olan "ki" ayrı, ek olan "-ki" bitişik yazılır. (Örnek: Sen de gel. Evdeki hesap çarşıya uymaz.)
- Birleşik Kelimelerin Yazımı: Anlam kaybı veya ses olayı varsa bitişik, yoksa ayrı yazılır. (Örnek: Ayrı yazılanlar: Çiçek açmak. Bitişik yazılanlar: Demirbaş, mirasçı.)
- Kısaltmaların Yazımı: Büyük harflerle yapılan kısaltmalara getirilen ekler kısaltmanın son harfinin okunuşuna göre gelir (TDK'nin, TRT'ye). Küçük harflerle yapılan kısaltmalara getirilen ekler kelimenin açılımına göre gelir (kg'dan, m'den).
- Noktalama İşaretleri:
- Nokta (.): Cümle sonuna, bazı kısaltmalara, sıralama bildiren sayılardan sonra konur.
- Virgül (,): Eş görevli sözcükleri veya cümleleri ayırmak, sıralı cümleleri ayırmak, uzun cümlelerde özneden sonra, ara sözlerin başında ve sonunda kullanılır.
- Noktalı Virgül (;): Cümle içinde virgüllerle ayrılmış tür veya takımları ayırmak, öğeleri arasında virgül bulunan sıralı cümleleri ayırmak için kullanılır.
- İki Nokta (:): Kendisinden sonra örnek verilecek, açıklama yapılacak veya doğrudan alıntı yapılacak cümlelerden önce konur.
- Üç Nokta (...): Bitmemiş cümlelerin sonuna, alıntılarda atlanan yerlere, sözün kesildiğini göstermek için konur.
- Soru İşareti (?): Soru bildiren cümle veya sözlerin sonuna konur.
- Ünlem İşareti (!): Sevinç, korku, şaşkınlık gibi duyguları anlatan cümle veya sözlerin sonuna konur.
- Tırnak İşaretleri (" "): Başkasına ait sözler (doğrudan alıntılar), cümle içinde vurgulanmak istenen sözler veya eser adları tırnak içine alınır.
⚠️ Dikkat: "De" ve "ki"nin bağlaç mı, ek mi olduğunu anlamak için cümleden çıkarın. Anlam bozulmuyorsa bağlaçtır (ayrı yazılır), bozuluyorsa ektir (bitişik yazılır).
📌 Metin Türleri ve Söz Sanatları
Farklı metinler farklı amaçlarla yazılır ve yazarlar metinlerini zenginleştirmek için söz sanatlarını kullanır.
- Metin Türleri:
- Öykü (Hikaye): Yaşanmış veya yaşanabilecek olayları kişi, yer, zaman unsurlarıyla anlatan kısa yazılardır.
- Masal: Olağanüstü olayları ve kahramanları olan, genellikle tekerlemeyle başlayan, evrensel mesajlar veren hayali anlatılardır.
- Fabl: Kahramanları genellikle hayvanlardan seçilen, sonunda ders verme (öğüt) amacı güden kısa hikayelerdir.
- Deneme: Yazarın herhangi bir konu hakkındaki kişisel görüşlerini, kanıtlama amacı gütmeden samimi bir dille anlattığı yazılardır.
- Makale: Bilimsel bir konuyu kanıtlayarak, nesnel bir dille açıklayan bilgilendirici yazılardır.
- Anı (Hatıra): Yazarın geçmişte yaşadığı veya şahit olduğu olayları üzerinden zaman geçtikten sonra yazdığı yazılardır.
- Gezi Yazısı (Seyahatname): Yazarın gezdiği yerlerin doğal güzelliklerini, tarihi ve kültürel özelliklerini anlattığı yazılardır.
- Biyografi (Yaşam Öyküsü): Tanınmış bir kişinin hayatını, başarılarını, başkası tarafından kaleme alınan yazılardır.
- Otobiyografi (Öz Yaşam Öyküsü): Bir kişinin kendi hayatını kendisinin kaleme aldığı yazılardır.
- Söz Sanatları (Edebî Sanatlar):
- Benzetme (Teşbih): İki farklı varlık veya kavram arasında ortak bir özellikten yola çıkarak zayıf olanı güçlü olana benzetme sanatıdır. (Örnek: Aslan gibi asker.)
- Kişileştirme (Teşhis): İnsan dışındaki canlı veya cansız varlıklara insana özgü özellikler verme sanatıdır. (Örnek: Rüzgar ağaçları fısıldadı.)
- Konuşturma (İntak): Kişileştirilen varlıkları konuşturma sanatıdır. (Örnek: Ağaç "Beni kesmeyin!" diye yalvardı.)
- Abartma (Mübalağa): Bir şeyi olduğundan çok daha büyük veya çok daha küçük gösterme sanatıdır. (Örnek: Bir of çeksem karşıki dağlar yıkılır.)
- Tezat (Karşıtlık): Birbirine zıt (karşıt) kavramları veya durumları bir arada kullanma sanatıdır. (Örnek: Ne gelen var ne giden.)
💡 İpucu: Metin türlerini ayırt ederken yazarın amacı ve anlatım biçimi (nesnel mi, öznel mi, kanıtlama var mı) size yol gösterecektir.
