🎓 7. sınıf fen bilimleri 2. dönem 2. yazılı 2. senaryo meb Test 2 - Ders Notu
Sevgili öğrenciler, bu ders notu, 7. sınıf fen bilimleri 2. dönem 2. yazılı sınavınızda karşılaşabileceğiniz "Işık ve Ses" ile "Maddenin Yapısı ve Özellikleri" konularını temel almaktadır. Konuları sade ve anlaşılır bir şekilde özetleyerek sınavda başarılı olmanıza yardımcı olmayı hedefliyoruz.
📌 Işık ve Renkler
Işık, cisimlerin görünmesini sağlayan bir enerji türüdür. Cisimlerin rengi, ışığı soğurma ve yansıtma özelliklerine göre belirlenir.
- Işığın Soğurulması: Bir cismin üzerine düşen ışığın bir kısmını emmesidir. Koyu renkli cisimler ışığı daha çok soğururken, açık renkli cisimler daha az soğurur.
- Cisimlerin Rengi: Cisimler, kendi rengindeki ışığı yansıtır, diğer renkleri soğurur. Beyaz cisimler tüm renkleri yansıtırken, siyah cisimler tüm renkleri soğurur.
- Ana Renkler (Işıkta): Kırmızı, Yeşil, Mavi (KGM). Bu renklerin karışımıyla diğer renkler elde edilir.
- Ara Renkler (Işıkta): Sarı (Kırmızı + Yeşil), Magenta (Kırmızı + Mavi), Cyan (Yeşil + Mavi). Tüm ana renklerin karışımı beyaz ışığı oluşturur.
💡 İpucu: Bir cisim, üzerine düşen ışıkta kendi rengi yoksa siyah görünür. Örneğin, kırmızı bir elma mavi ışıkta siyah görünür çünkü mavi ışığı soğurur ve yansıtacak kırmızı ışık yoktur.
📌 Aynalar
Aynalar, ışığı yansıtma özelliğine sahip yüzeylerdir ve cisimlerin görüntülerini oluştururlar.
- Düzlem Aynalar: Görüntü, aynanın arkasında, cisimle aynı boyda, sanal (gerçek olmayan), düz ve simetrik oluşur. Günlük hayatta evlerde kullandığımız aynalar düzlem aynalardır.
- Küresel Aynalar: Yüzeyi küre şeklinde olan aynalardır. İç bükey (çukur) ve dış bükey (tümsek) olmak üzere ikiye ayrılır.
- Çukur Aynalar: Işığı bir noktada toplar. Görüntü, cismin aynaya uzaklığına göre değişir (gerçek, sanal, büyük, küçük, düz, ters). Dişçi aynaları, el fenerleri, teleskoplar çukur ayna kullanır.
- Tümsek Aynalar: Işığı dağıtır. Görüntü her zaman sanal, düz ve cisimden küçüktür. Geniş bir görüş alanı sağlar. Araçların yan aynaları, güvenlik aynaları tümsek ayna kullanır.
⚠️ Dikkat: Sanal görüntüler, perdede oluşturulamazken, gerçek görüntüler perdede oluşturulabilir.
📌 Mercekler
Mercekler, ışığı kırarak görüntü oluşturan saydam cisimlerdir.
- İnce Kenarlı (Yakınsak) Mercekler: Işığı bir noktada toplar. Görüntü, cismin merceğe uzaklığına göre değişir (gerçek, sanal, büyük, küçük, düz, ters). Büyüteçler, gözlükler (hipermetrop), mikroskoplar ince kenarlı mercek kullanır.
- Kalın Kenarlı (Iraksak) Mercekler: Işığı dağıtır. Görüntü her zaman sanal, düz ve cisimden küçüktür. Gözlükler (miyop) kalın kenarlı mercek kullanır.
💡 İpucu: Aynalar ışığı yansıtırken, mercekler ışığı kırar. Bu temel farkı unutmayın!
📌 Sesin Oluşumu ve Yayılması
Ses, titreşimler sonucu oluşan ve bir ortamda dalgalar halinde yayılan bir enerji türüdür.
- Oluşumu: Cisimlerin titreşmesiyle oluşur. (Örn: Gitar telinin titreşmesi, ses tellerimizin titreşmesi).
- Yayılması: Sesin yayılması için maddesel bir ortama (katı, sıvı, gaz) ihtiyaç vardır. Boşlukta (vakumda) ses yayılmaz.
- Yayılma Hızı: Ses en hızlı katılarda, sonra sıvılarda, en yavaş gazlarda yayılır. Ortamın sıcaklığı arttıkça sesin yayılma hızı da artar.
- Yansıma ve Soğurulma: Ses dalgaları bir engele çarptığında yansıyabilir (eko, yankı) veya engel tarafından soğurulabilir. Yumuşak ve pürüzlü yüzeyler sesi soğururken, sert ve düz yüzeyler yansıtır.
⚠️ Dikkat: Işık boşlukta yayılırken, ses boşlukta yayılmaz. Bu ikisini karıştırmayın.
📌 Sesin Özellikleri
Sesin şiddeti, yüksekliği ve tınısı gibi özellikleri vardır.
- Ses Şiddeti (Gürlük): Sesin enerjisiyle ilgilidir ve desibel (dB) birimiyle ölçülür. Şiddetli sesler daha uzaktan duyulabilir. Titreşimin genliği arttıkça sesin şiddeti artar.
- Ses Yüksekliği (Frekans/Tiz-Pes): Sesin ince veya kalın olmasıdır. Titreşim sayısı (frekans) arttıkça ses incelir (tizleşir), azaldıkça kalınlaşır (pesleşir). Frekans birimi Hertz (Hz)'dir.
- Ses Tınısı: Aynı şiddet ve yükseklikteki farklı ses kaynaklarından çıkan sesleri ayırt etmemizi sağlayan özelliktir. (Örn: Piyano ve keman sesini ayırt etmek).
💡 İpucu: Ses yüksekliği frekansla, ses şiddeti genlikle ilişkilidir.
📌 Atomun Yapısı
Maddeyi oluşturan en küçük yapı birimi atomdur.
- Atomun Temel Yapısı: Atom, çekirdek ve elektron katmanlarından oluşur.
- Çekirdek: Atomun merkezinde bulunur ve protonlar ile nötronları içerir.
- Proton ($p^+$): Pozitif yüklü taneciklerdir. Atomun kimliğini belirler (atom numarası).
- Nötron ($n^0$): Yüksüz (nötr) taneciklerdir.
- Elektron Katmanları: Çekirdeğin etrafında belirli enerji seviyelerinde dolanan elektronları içerir.
- Elektron ($e^-$): Negatif yüklü taneciklerdir.
- Nötr Atom: Bir atomda proton sayısı elektron sayısına eşitse, atom nötrdür (yüksüzdür).
- Atom Numarası (Z): Proton sayısıdır. Elementin özelliğini belirler.
- Kütle Numarası (A): Proton ve nötron sayılarının toplamıdır.
📝 Not: Atomun kütlesinin büyük bir kısmı çekirdekte toplanmıştır.
📌 Elementler, Bileşikler ve Karışımlar
Maddeler, yapılarına göre element, bileşik veya karışım olarak sınıflandırılır.
- Elementler: Aynı cins atomlardan oluşan saf maddelerdir. Kimyasal yöntemlerle daha basit maddelere ayrılamazlar. Sembollerle gösterilirler (Örn: Hidrojen (H), Oksijen (O), Demir (Fe)).
- Bileşikler: İki veya daha fazla farklı cins element atomunun belirli oranlarda kimyasal bağlarla birleşmesiyle oluşan saf maddelerdir. Kendisini oluşturan elementlerin özelliklerini göstermezler. Formüllerle gösterilirler (Örn: Su ($H_2O$), Karbondioksit ($CO_2$)).
- Karışımlar: İki veya daha fazla maddenin kendi özelliklerini kaybetmeden, rastgele oranlarda bir araya gelmesiyle oluşan maddelerdir. Fiziksel yöntemlerle ayrılabilirler.
- Homojen Karışımlar (Çözeltiler): Her yerinde aynı özelliği gösteren, tek tip gibi görünen karışımlardır (Örn: Tuzlu su, hava).
- Heterojen Karışımlar: Her yerinde aynı özelliği göstermeyen, birden fazla faz içeren karışımlardır (Örn: Toprak, salata, zeytinyağlı su).
⚠️ Dikkat: Element ve bileşik saf madde iken, karışımlar saf madde değildir.
📌 Kimyasal Tepkimeler
Maddelerin kimyasal özelliklerini değiştirerek yeni maddeler oluşturduğu olaylardır.
- Tanımı: Atomlar arası bağların koparak yeni bağların oluşmasıyla, maddelerin kimlik değiştirmesidir.
- Tepkimeye Girenler (Reaktifler): Kimyasal tepkimeden önce var olan maddelerdir.
- Tepkime Sonucu Oluşanlar (Ürünler): Kimyasal tepkime sonucunda oluşan yeni maddelerdir.
- Kütlenin Korunumu Yasası: Kimyasal tepkimelerde tepkimeye giren maddelerin toplam kütlesi, tepkime sonucunda oluşan ürünlerin toplam kütlesine eşittir. Atom sayısı ve cinsi de korunur.
- Enerji Değişimi: Kimyasal tepkimelerde enerji açığa çıkabilir (ekzotermik) veya enerji gerekebilir (endotermik). Yanma tepkimeleri genellikle ekzotermiktir.
- Günlük Hayattan Örnekler: Odunun yanması, demirin paslanması, besinlerin sindirilmesi, fotosentez.
💡 İpucu: Kimyasal tepkimelerde atomlar yok olmaz veya yeniden oluşmaz, sadece yer değiştirir ve yeni düzenlemelerle farklı maddeler oluşturur.
