🎓 10. sınıf tarih 2. dönem 2. yazılı 5. senaryo Test 2 - Ders Notu
Merhaba sevgili öğrenciler! Bu ders notu, 10. sınıf tarih dersinin 2. dönem 2. yazılı sınavına hazırlık niteliğindedir. Genellikle I. Dünya Savaşı'nın sonları, Milli Mücadele dönemi ve Cumhuriyet'in ilk adımları gibi kritik konulara odaklanacağız.
📌 I. Dünya Savaşı ve Osmanlı Devleti
I. Dünya Savaşı, 1914-1918 yılları arasında yaşanan ve Osmanlı Devleti'nin de katıldığı büyük bir küresel çatışmadır. Osmanlı'nın savaşa girişi ve mücadele ettiği cepheler bu dönemin önemli konularıdır.
- Savaşa Giriş Nedenleri: Osmanlı Devleti, kaybettiği toprakları geri alma, siyasi yalnızlıktan kurtulma ve Alman hayranlığı gibi nedenlerle savaşa girdi.
- Katıldığı Cepheler: Kafkas (Sarıkamış), Kanal, Çanakkale, Irak, Hicaz-Yemen, Suriye-Filistin gibi farklı cephelerde savaştı.
- Çanakkale Cephesi: İtilaf Devletleri'nin İstanbul'u ele geçirme ve Rusya'ya yardım ulaştırma çabalarına karşı kazanılan önemli bir savunma zaferidir. Mustafa Kemal'in yıldızının parladığı yerdir.
💡 İpucu: Osmanlı Devleti, savaşa girmese bile, jeopolitik konumu nedeniyle tarafsız kalması çok zor bir durumdaydı.
📌 Mondros Ateşkes Antlaşması (30 Ekim 1918)
I. Dünya Savaşı'nı bitiren antlaşmalardan biri olan Mondros, Osmanlı Devleti için çok ağır şartlar içeriyordu ve işgallere zemin hazırladı.
- Önemli Maddeleri:
- 7. Madde: İtilaf Devletleri, güvenliklerini tehdit eden bir durum ortaya çıkarsa herhangi bir stratejik noktayı işgal edebilecekti. Bu madde, Anadolu'nun işgaline hukuki zemin hazırladı.
- 24. Madde: Doğu Anadolu'da (6 vilayet - Vilayet-i Sitte) bir karışıklık çıkarsa bu vilayetler işgal edilebilecekti. Bu da bir Ermeni devleti kurma amacını taşıyordu.
- Tüm ulaşım ve haberleşme araçları İtilaf Devletleri'nin kontrolüne bırakıldı.
- Osmanlı ordusu terhis edilecek, silah ve cephane İtilaf Devletleri'ne teslim edilecekti.
- Sonuçları: Osmanlı Devleti fiilen sona erdi, Anadolu işgallere açık hale geldi ve Milli Mücadele'nin başlamasına neden oldu.
⚠️ Dikkat: Mondros Ateşkes Antlaşması, Osmanlı Devleti'nin sonunu getiren ve Milli Mücadele'yi zorunlu kılan en önemli belgedir.
📌 Milli Mücadele'nin Hazırlık Dönemi
Mustafa Kemal Paşa'nın Samsun'a çıkışıyla başlayan ve Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin açılışına kadar süren süreç, Milli Mücadele'nin temelini oluşturur.
- Mustafa Kemal'in Samsun'a Çıkışı (19 Mayıs 1919): İşgallere karşı halkı bilinçlendirmek ve direnişi örgütlemek amacıyla Anadolu'ya geçti.
- Amasya Genelgesi (22 Haziran 1919): "Milletin bağımsızlığını yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır" ilkesiyle Milli Mücadele'nin amacı, gerekçesi ve yöntemi belirlendi. İlk kez ulusal egemenlikten bahsedildi.
- Erzurum Kongresi (23 Temmuz-7 Ağustos 1919): Bölgesel nitelikli toplanmasına rağmen ulusal kararlar alındı. "Milli sınırlar içinde vatan bir bütündür, parçalanamaz" ilkesi benimsendi. Manda ve himaye reddedildi.
- Sivas Kongresi (4-11 Eylül 1919): Tüm cemiyetler "Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti" adı altında birleştirildi. Temsil Heyeti'nin yetkileri tüm yurdu kapsayacak şekilde genişletildi. Manda ve himaye kesin olarak reddedildi.
💡 İpucu: Amasya Genelgesi, Milli Mücadele'nin yol haritasını çizerken, Erzurum ve Sivas Kongreleri bu yol haritasının uygulanması için önemli adımlardır.
📌 Misak-ı Millî (Ulusal Ant) ve TBMM'nin Açılması
Milli Mücadele'nin hedeflerini belirleyen ve ulusal bağımsızlık anlayışını ortaya koyan önemli belgeler ve olaylardır.
- Misak-ı Millî (28 Ocak 1920): Son Osmanlı Mebusan Meclisi tarafından kabul edilen, Türk vatanının sınırlarını çizen ve tam bağımsızlık ilkelerini içeren kararlar bütünüdür.
- Milli sınırlar içinde vatan bir bütündür, parçalanamaz.
- Azınlıklara, komşu ülkelerdeki Müslümanlara tanınan haklar kadar hak verilecektir.
- Kapitülasyonlar kabul edilemez.
- Boğazlar'ın durumu uluslararası kararlarla belirlenecektir.
- Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin Açılması (23 Nisan 1920): İstanbul'un işgali ve Mebusan Meclisi'nin kapatılması üzerine Ankara'da olağanüstü yetkilere sahip yeni bir meclis açıldı. Milli egemenliğe dayalı yeni Türk devletinin temelleri atıldı.
⚠️ Dikkat: Misak-ı Millî, Kurtuluş Savaşı'nın siyasi programını oluşturmuş, TBMM'nin açılması ise bu programı hayata geçirecek kurumsal yapıyı sağlamıştır.
📌 Kurtuluş Savaşı Cepheleri
Milli Mücadele, farklı bölgelerde farklı düşmanlara karşı üç ana cephede yürütülmüştür.
- Doğu Cephesi: Ermenilere karşı Kazım Karabekir komutasındaki XV. Kolordu ile mücadele edildi. Gümrü Antlaşması ile Ermeni meselesi çözüldü ve bu cephe kapandı.
- Güney Cephesi: Fransızlar ve onlarla işbirliği yapan Ermenilere karşı Kuvâ-yi Milliye (halk direniş güçleri) tarafından mücadele edildi. Maraş, Antep ve Urfa'da büyük başarılar kazanıldı. Ankara Antlaşması ile bu cephe kapandı.
- Batı Cephesi: Yunanlılara karşı düzenli ordu ile mücadele edildi. I. İnönü, II. İnönü, Kütahya-Eskişehir (kaybedildi), Sakarya Meydan Muharebesi ve Büyük Taarruz (Başkomutanlık Meydan Muharebesi) gibi önemli savaşlar yaşandı. Bu cephe, Kurtuluş Savaşı'nın kaderini belirleyen en kritik cephedir.
💡 İpucu: Güney Cephesi'ndeki başarılar daha çok Kuvâ-yi Milliye ruhuyla kazanılırken, Batı Cephesi'nde düzenli ordunun önemi ortaya çıkmıştır.
📌 Sevr Antlaşması (10 Ağustos 1920) ve Lozan Antlaşması (24 Temmuz 1923)
Bu iki antlaşma, Türk tarihinde birbirine taban tabana zıt iki dönemi temsil eder.
- Sevr Antlaşması: I. Dünya Savaşı'nı bitiren, Osmanlı Devleti'ne dayatılan, ağır şartlar içeren ve Türk milletinin bağımsızlığını tamamen yok etmeyi amaçlayan bir antlaşmadır.
- Osmanlı Devleti'nin topraklarını parçalıyordu.
- Ekonomik bağımsızlığı tamamen ortadan kaldırıyordu.
- TBMM tarafından tanınmamış ve uygulanmamıştır.
- Hukuken ölü doğmuş bir antlaşmadır.
- Lozan Antlaşması: Türk Kurtuluş Savaşı'nın zaferle sonuçlanmasının ardından imzalanan, yeni Türk devletinin uluslararası alanda bağımsızlığını ve egemenliğini tescil eden barış antlaşmasıdır.
- Misak-ı Millî'ye uygun olarak Türk devletinin sınırları büyük ölçüde belirlendi.
- Kapitülasyonlar, azınlık hakları, Boğazlar gibi Osmanlı'dan kalan sorunlar çözüme kavuşturuldu.
- Türkiye Cumhuriyeti'nin tapu senedi niteliğindedir.
⚠️ Dikkat: Sevr, yenilmiş bir devletin imzaladığı dayatma bir antlaşma iken, Lozan, savaş kazanmış bağımsız bir devletin eşit koşullarda imzaladığı bir barış antlaşmasıdır.
