🎓 11. sınıf tarih 2. dönem 2. yazılı 1. senaryo Test 1 - Ders Notu
Bu ders notu, 11. sınıf tarih 2. dönem 2. yazılı sınavının ilk senaryosunda karşılaşabileceğiniz Milli Mücadele dönemi ve Kurtuluş Savaşı'nın önemli aşamalarını kapsamaktadır. Konuları sade bir dille özetleyerek sınavda başarılı olmanıza yardımcı olmayı hedefler.
📌 I. Dünya Savaşı Sonrası Durum ve Mondros Ateşkesi
Osmanlı Devleti'nin I. Dünya Savaşı'ndan yenik ayrılmasıyla imzalanan Mondros Ateşkes Antlaşması, ülkenin kaderini belirleyen ilk önemli adımdır. Bu antlaşma, işgallere zemin hazırlamıştır.
- Mondros Ateşkes Antlaşması (30 Ekim 1918): Osmanlı Devleti adına Bahriye Nazırı Rauf Orbay tarafından Limni Adası'nın Mondros Limanı'nda imzalandı.
- Önemli Maddeleri:
- 7. Madde: İtilaf Devletleri, güvenliklerini tehdit eden bir durum karşısında herhangi bir stratejik noktayı işgal edebilecekti. (En tehlikeli maddedir, işgallere hukuki zemin hazırlamıştır.)
- 24. Madde: Altı doğu ilinde (Vilayet-i Sitte: Erzurum, Van, Harput (Elazığ), Diyarbakır, Sivas, Bitlis) karışıklık çıkarsa İtilaf Devletleri bu illeri işgal edebilecekti. (Doğu Anadolu'da bir Ermeni devleti kurma amacı taşır.)
- Osmanlı ordusu terhis edilecek, silah ve cephanesi İtilaf Devletleri'ne teslim edilecekti.
- Boğazlar İtilaf Devletleri'nin kontrolüne bırakılacaktı.
- Tüm haberleşme ve ulaşım araçları (demiryolları dahil) İtilaf Devletleri'nin denetimine girecekti.
- Sonuçları: Osmanlı Devleti fiilen sona erdi. Anadolu'da işgaller başladı.
⚠️ Dikkat: Mondros Ateşkesi'nin 7. maddesi, İtilaf Devletleri'nin işgallerine gerekçe uydurmak için kullandığı en önemli maddedir. Bu madde, işgalleri "güvenlik" adı altında meşrulaştırmıştır.
📌 Milli Mücadele'nin Başlangıcı ve Örgütlenme
Mondros sonrası başlayan işgallere karşı Türk halkının direnişi ve Mustafa Kemal'in liderliğinde örgütlenme süreci Milli Mücadele'nin temelini oluşturur.
- Cemiyetler:
- Azınlık Cemiyetleri (Zararlı): Pontus Rum Cemiyeti, Mavri Mira, Etnik-i Eterya, Hınçak, Taşnak. (Amaçları kendi devletlerini kurmak veya genişletmek.)
- Milli Varlığa Düşman Cemiyetler (Zararlı): Sulh ve Selamet-i Osmaniye, Teali-i İslam, Kürt Teali, İngiliz Muhipleri, Wilson Prensipleri. (Kurtuluşu manda veya himayede aradılar ya da bölgesel çıkarlar gözettiler.)
- Milli Cemiyetler (Faydalı): Trakya Paşaeli, İzmir Müdafaa-i Hukuk, Kilikyalılar, Doğu Anadolu Müdafaa-i Hukuk, Trabzon Muhafaza-i Hukuk. (Bölgesel kurtuluş amaçlı kurulmuşlardır, daha sonra birleşme eğilimi göstermişlerdir.)
- Kuvâ-yi Milliye: İşgallere karşı halkın kendi imkanlarıyla oluşturduğu düzensiz silahlı direniş birlikleridir.
- Mustafa Kemal'in Samsun'a Çıkışı (19 Mayıs 1919): Anadolu'ya geçerek Milli Mücadele'yi başlatmıştır.
- Havza Genelgesi (28 Mayıs 1919): İşgallere karşı mitingler düzenlenmesini ve protesto telgrafları çekilmesini istedi. (Milli bilinci uyandırma amacı taşır.)
- Amasya Genelgesi (22 Haziran 1919): Milli Mücadele'nin amacı, yöntemi ve gerekçesini ortaya koydu.
- Gerekçe: "Vatanın bütünlüğü, milletin bağımsızlığı tehlikededir. İstanbul Hükümeti üzerine aldığı sorumluluğu yerine getirememektedir."
- Amaç-Yöntem: "Milletin bağımsızlığını, yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır." (Milli egemenlik vurgusu ilk kez yapıldı.)
- Temsil Heyeti'nin kurulması fikri ortaya atıldı.
- Erzurum Kongresi (23 Temmuz - 7 Ağustos 1919): Doğu Anadolu'daki cemiyetlerin birleştiği bölgesel bir kongredir.
- Milli sınırlar içinde vatan bir bütündür, parçalanamaz.
- Kuvâ-yi Milliye'yi etkin, Milli İrade'yi hakim kılmak esastır.
- Manda ve himaye kabul edilemez. (İlk kez reddedildi.)
- Geçici bir hükümet kurulacağı belirtildi.
- Temsil Heyeti kuruldu, başkanı Mustafa Kemal oldu. (Bölgesel nitelikte.)
- Sivas Kongresi (4-11 Eylül 1919): Tüm milli cemiyetler "Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti" adı altında birleştirildi.
- Manda ve himaye kesin olarak reddedildi.
- Temsil Heyeti tüm yurdu temsil eder hale geldi. (Ulusal nitelik kazandı.)
- İrade-i Milliye gazetesi çıkarıldı.
💡 İpucu: Amasya Genelgesi, Milli Mücadele'nin yol haritasını çizerken, Erzurum ve Sivas Kongreleri bu haritadaki önemli duraklar olmuştur. Özellikle Sivas Kongresi, dağınık direnişleri tek çatı altında toplamasıyla kritik öneme sahiptir.
📌 Son Osmanlı Mebusan Meclisi ve Misak-ı Millî
Milli Mücadele'nin meşruiyet kazanması ve ulusal hedeflerin belirlenmesi açısından bu dönem önemlidir.
- Amasya Görüşmeleri (20-22 Ekim 1919): İstanbul Hükümeti ile Temsil Heyeti arasında yapıldı. Mebusan Meclisi'nin toplanması kararı alındı.
- Son Osmanlı Mebusan Meclisi'nin Açılması (12 Ocak 1920): Milli Mücadele yanlısı milletvekilleri "Felah-ı Vatan Grubu"nu kurdu.
- Misak-ı Millî (Milli Yemin) Kararları (28 Ocak 1920): Mebusan Meclisi tarafından kabul edildi. Türk yurdunun sınırları çizildi, bağımsızlık hedefleri belirlendi.
- Mondros Ateşkesi imzalandığı sırada işgal edilmemiş bölgeler Türk vatanının ayrılmaz bir parçasıdır.
- Kars, Ardahan, Batum (Elviye-i Selase) için halk oylaması yapılabilir.
- Batı Trakya'nın durumu halk oylaması ile belirlenmelidir.
- İstanbul ve Marmara'nın güvenliği sağlandığı takdirde Boğazlar uluslararası ticarete açık olacaktır.
- Siyasi, adli, mali gelişmemizi engelleyen her türlü sınırlama (Kapitülasyonlar) kabul edilemez.
- İstanbul'un Resmen İşgali (16 Mart 1920): Misak-ı Millî kararlarının alınması üzerine İtilaf Devletleri İstanbul'u işgal etti ve Mebusan Meclisi'ni dağıttı.
📝 Not: Misak-ı Millî, Milli Mücadele'nin siyasi manifestosu ve Kurtuluş Savaşı'nın hedefi olmuştur. Lozan Barış Antlaşması'nda bu hedeflerin çoğu gerçekleştirilmiştir.
📌 Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin Açılışı ve Ayaklanmalar
İstanbul'un işgali ve Mebusan Meclisi'nin dağıtılması üzerine Ankara'da yeni bir meclis açıldı.
- Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin Açılışı (23 Nisan 1920): Milli iradeyi temsil eden yeni bir yönetim kuruldu.
- TBMM'nin Özellikleri:
- Kurucu, ihtilalci, savaşçı, demokratik, güçler birliği ilkesini benimsemiş (yasama, yürütme, yargı yetkileri TBMM'de toplanmıştır).
- Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir ilkesini benimsemiştir.
- TBMM'ye Karşı Ayaklanmalar:
- Nedenleri: İstanbul Hükümeti'nin kışkırtmaları, İtilaf Devletleri'nin desteği, Kuvâ-yi Milliye'nin disiplinsizliği, bazı aşiretlerin ve eski yöneticilerin otorite boşluğundan yararlanma isteği.
- Grupları:
- İstanbul Hükümeti tarafından çıkarılanlar (Kuvâ-yi İnzibatiye, Anzavur Ayaklanması).
- İstanbul Hükümeti ve İtilaf Devletleri'nin kışkırttığı azınlık ayaklanmaları (Rum ve Ermeni ayaklanmaları).
- Eski Kuvâ-yi Milliyecilerin çıkardığı ayaklanmalar (Çerkez Ethem, Demirci Mehmet Efe).
- Doğrudan halk tarafından çıkarılan bölgesel ayaklanmalar.
- Sonuçları: Milli Mücadele'nin gecikmesine ve kaynakların israfına neden oldu. TBMM, bu ayaklanmaları bastırmak için Hıyanet-i Vataniye Kanunu'nu çıkardı ve İstiklal Mahkemeleri'ni kurdu.
⚠️ Dikkat: TBMM'nin açılmasıyla yeni Türk Devleti'nin temelleri atılmış, ancak iç isyanlarla uğraşmak zorunda kalmıştır. Bu isyanlar, TBMM'nin otoritesini sağlamlaştırma ve düzenli orduya geçiş sürecini hızlandırmıştır.
📌 Sevr Barış Antlaşması
Osmanlı Devleti ile İtilaf Devletleri arasında imzalanan, ancak Türk milleti tarafından asla kabul edilmeyen bir antlaşmadır.
- Sevr Barış Antlaşması (10 Ağustos 1920): Osmanlı Hükümeti adına imzalandı, ancak Mebusan Meclisi kapalı olduğu için hukuken geçersizdi.
- Önemli Maddeleri:
- Doğu Anadolu'da bağımsız bir Ermenistan ve Kürdistan kurulacaktı.
- İzmir ve çevresi Yunanistan'a bırakılacaktı.
- Boğazlar uluslararası bir komisyonun yönetimine bırakılacaktı.
- Osmanlı'ya sadece küçük bir Anadolu toprağı bırakılacak, ordusu 50.700 askerle sınırlanacaktı.
- Kapitülasyonlar genişletilerek devam edecekti.
- Önemi: Türk milletinin bağımsızlık ve toprak bütünlüğünü hiçe sayan, ölü doğmuş bir antlaşmadır. TBMM tarafından tanınmamıştır.
💡 İpucu: Sevr, Milli Mücadele'nin haklılığını ve Kurtuluş Savaşı'nın gerekliliğini bir kez daha gözler önüne sermiştir. Misak-ı Millî'ye tamamen aykırıdır.
📌 Kurtuluş Savaşı Cepheleri
TBMM, vatanı düşman işgalinden kurtarmak için üç ana cephede savaşmıştır.
- Doğu Cephesi:
- Komutan: Kazım Karabekir Paşa komutasındaki 15. Kolordu.
- Düşman: Ermeniler.
- Gümrü Antlaşması (3 Aralık 1920): TBMM'nin uluslararası alandaki ilk siyasi ve askeri başarısıdır. Ermenistan, Sevr Antlaşması'nı tanımadığını kabul etti. Doğu sınırımız büyük ölçüde belirlendi.
- Güney Cephesi:
- Düşman: Fransızlar ve onlarla işbirliği yapan Ermeniler.
- Mücadele: Kuvâ-yi Milliye birlikleri tarafından yürütüldü. Düzenli ordu gönderilmedi.
- Önemli Yerler: Maraş (Sütçü İmam), Antep (Şahin Bey), Urfa (Ali Saip Bey) direnişleri. TBMM bu şehirlere "Kahraman", "Gazi", "Şanlı" unvanlarını vermiştir.
- Ankara Antlaşması (20 Ekim 1921): Sakarya Zaferi sonrası Fransa ile imzalandı. Güney sınırımız büyük ölçüde belirlendi (Hatay hariç). Fransa, TBMM Hükümeti'ni tanıyan ilk İtilaf devleti oldu.
- Batı Cephesi:
- Komutan: İsmet İnönü (1. ve 2. İnönü), Mustafa Kemal (Kütahya-Eskişehir sonrası).
- Düşman: Yunanlılar.
- Savaşlar:
- I. İnönü Zaferi (6-10 Ocak 1921): Düzenli ordunun ilk zaferi. Teşkilat-ı Esasiye Kanunu (ilk anayasa) kabul edildi. Londra Konferansı düzenlendi. Afganistan ile Dostluk Antlaşması, Rusya ile Moskova Antlaşması imzalandı.
- II. İnönü Zaferi (23 Mart - 1 Nisan 1921): Düzenli ordunun ikinci zaferi. Mustafa Kemal'in "Siz orada yalnız düşmanı değil, milletin makûs talihini de yendiniz!" sözü.
- Kütahya-Eskişehir Savaşları (10-24 Temmuz 1921): Türk ordusunun tek yenilgisi. Meclis, Mustafa Kemal'e Başkomutanlık yetkisi verdi.
- Sakarya Meydan Muharebesi (23 Ağustos - 13 Eylül 1921): Mustafa Kemal'in "Hattı müdafaa yoktur, sathı müdafaa vardır. O satıh bütün vatandır. Vatanın her karış toprağı vatandaşın kanıyla ıslanmadıkça terk olunamaz!" emri. Türk ordusunun son savunma savaşı ve zaferi. Mustafa Kemal'e Mareşallik rütbesi ve Gazilik unvanı verildi.
- Büyük Taarruz ve Başkomutanlık Meydan Muharebesi (26 Ağustos - 9 Eylül 1922): Türk ordusunun son ve kesin taarruz savaşı. Yunan ordusu tamamen Anadolu'dan çıkarıldı. Kurtuluş Savaşı'nın askeri safhası sona erdi.
🚀 İpucu: Batı Cephesi, Kurtuluş Savaşı'nın en yoğun ve belirleyici cephesi olmuştur. Kazanılan zaferler, hem içte TBMM'nin otoritesini güçlendirmiş hem de dış politikada Türk Devleti'nin elini kuvvetlendirmiştir.
📌 Mudanya Ateşkes Antlaşması ve Lozan Barış Antlaşması
Askeri zaferlerin ardından diplomatik başarılarla yeni Türk Devleti'nin varlığı tescillendi.
- Mudanya Ateşkes Antlaşması (11 Ekim 1922): Büyük Taarruz sonrası İtilaf Devletleri ile TBMM arasında imzalandı.
- Türk-Yunan Savaşı sona erdi.
- Doğu Trakya, İstanbul ve Boğazlar savaş yapılmadan TBMM'ye bırakıldı.
- Osmanlı Devleti hukuken sona erdi.
- Barış görüşmeleri başlayacaktı.
- Lozan Barış Antlaşması (24 Temmuz 1923): Yeni Türk Devleti'nin tapu senedidir. İsmet İnönü başkanlığındaki Türk heyeti tarafından İsviçre'nin Lozan şehrinde imzalandı.
- Sınırlar: Suriye sınırı (Hatay hariç), Irak sınırı (Musul sorunu daha sonra çözülecek), Yunanistan sınırı (Meriç Nehri), Bulgaristan sınırı belirlendi.
- Kapitülasyonlar: Tamamen kaldırıldı. (Tam bağımsızlık ilkesi pekişti.)
- Boğazlar: Uluslararası bir komisyonun yönetimine bırakıldı (egemenliğimizi kısıtlayan tek madde, daha sonra Montrö ile çözüldü).
- Azınlıklar: Türkiye'de yaşayan tüm azınlıklar Türk vatandaşı sayıldı.
- Savaş Tazminatı: Yunanistan, Karaağaç ve Bosnaköy'ü savaş tazminatı olarak Türkiye'ye verdi.
- Dış Borçlar: Osmanlı'dan kalan borçlar, Osmanlı topraklarından ayrılan devletler arasında paylaştırıldı.
- Önemi: Yeni Türk Devleti'nin bağımsızlığı ve uluslararası alandaki varlığı resmen tanındı. Misak-ı Millî hedefleri büyük ölçüde gerçekleştirildi.
🧐 Unutma: Lozan Barış Antlaşması, Sevr'i yırtıp atan, tam bağımsız Türkiye Cumhuriyeti'nin uluslararası alandaki temelini oluşturan kritik bir belgedir. Bazı konularda tavizler verilse de (Boğazlar, Musul), genel olarak büyük bir diplomatik zaferdir.
