🎓 KPSS Coğrafya: Yeryüzü Şekilleri ile İlgili Çıkmış Sorular ve Cevapları Test 1 - Ders Notu
Bu ders notu, KPSS Coğrafya'da sıkça karşılaşılan yeryüzü şekillerinin oluşumu ve türleri üzerine temel bilgileri içermektedir. İç ve dış kuvvetlerin etkileşimiyle ortaya çıkan başlıca yer şekillerini sade bir dille özetler.
📌 İç Kuvvetler ve Oluşturduğu Şekiller
Enerjisini yerin iç kısmından alan, yeryüzünü yükselten, kıvıran ve kıran yapıcı kuvvetlerdir. Başlıcaları orojenez, epirojenez, volkanizma ve depremlerdir.
- Orojenez (Dağ Oluşumu): Yer kabuğunu oluşturan levhaların birbirine yaklaşmasıyla tortul tabakaların sıkışıp kıvrılması (kıvrım dağlar) veya kırılması (kırık dağlar) sonucu dağların oluşmasıdır.
- Kıvrım Dağlar: Esnek tabakaların kıvrılmasıyla oluşur. Yüksek kesimlere antiklinal, çukur kesimlere senklinal denir. Örnek: Alp-Himalaya Dağları, Kuzey Anadolu Dağları, Toroslar.
- Kırık Dağlar: Sert tabakaların kırılarak yükselmesi veya alçalmasıyla oluşur. Yüksekte kalan bloklara horst, alçakta kalan bloklara graben denir. Örnek: Ege Bölgesi'ndeki dağlar (Yunt, Bozdağlar, Aydın Dağları horst; Bakırçay, Gediz, Büyük Menderes graben).
- Epirojenez (Kıta Oluşumu): Geniş yer kabuğu parçalarının (kıta platformları) yükselip alçalması olayıdır. Yer kabuğunun manto üzerindeki dengesi (izostazi) bozulduğunda meydana gelir.
- Yükselme: Buzulların erimesiyle veya aşınan yerlerin hafiflemesiyle kara kütlesinin yükselmesi. Örnek: İskandinavya Yarımadası.
- Alçalma: Tortul birikimiyle veya buzul yüküyle kara kütlesinin çökmesi. Örnek: Hollanda, Venedik. Türkiye'de Çukurova'nın çökmesi.
- Volkanizma: Magmanın yer kabuğunun zayıf yerlerinden yüzeye çıkması veya yüzeye yakın yerlere sokulması olayıdır.
- Yüzey Volkanizması: Magmanın yeryüzüne çıkarak volkan konileri, krater, kaldera, maar gibi şekiller oluşturması. Örnek: Erciyes, Ağrı Dağı.
- Derinlik Volkanizması: Magmanın yer kabuğu içinde soğuyarak batolit, lakolit, sill, dayk gibi şekiller oluşturması.
- Seizma (Depremler): Yer kabuğundaki ani titreşimlerdir. Genellikle fay hatları boyunca meydana gelir.
- Tektonik Depremler: Levha hareketleri sonucu fay hatlarında oluşan kırılmalarla meydana gelir. En yıkıcı deprem türüdür.
- Volkanik Depremler: Volkanik faaliyetler sırasında gazların sıkışması veya lavların hareketiyle oluşur.
- Çöküntü Depremleri: Karstik arazilerde mağara tavanlarının çökmesiyle oluşur. Etki alanı dardır.
💡 İpucu: İç kuvvetler yer şekillerini oluşturur ve yükseltirken, dış kuvvetler bu şekilleri aşındırarak alçaltır ve düzleştirir.
📌 Dış Kuvvetler ve Oluşturduğu Şekiller
Enerjisini Güneş'ten alan, yeryüzünü aşındıran, taşıyan ve biriktiren yıkıcı kuvvetlerdir. Başlıcaları akarsular, buzullar, rüzgarlar, dalgalar ve akıntılar ile yer altı sularıdır.
📌 Akarsular
Yeryüzü şekillerinin oluşumunda en etkili dış kuvvettir. Hem aşındırma hem de biriktirme yapar.
- Akarsu Aşındırma Şekilleri:
- Vadi: Akarsuyun yatağını derinleştirmesiyle oluşan oluklardır. Çentik, Boğaz (Yarma), Kanyon, Geniş Tabanlı (Asimetrik) vadi gibi türleri vardır.
- Peribacaları: Volkanik tüflerin sel suları ve rüzgarlar tarafından aşındırılmasıyla oluşan konik şekillerdir. Kapadokya en bilinen örnektir.
- Dev Kazanı: Akarsu yatağındaki şelalelerin düştüğü yerlerde oluşan çukurlardır.
- Kırgıbayır (Badlands): Bitki örtüsünden yoksun, eğimli yamaçlarda sel sularının oluşturduğu girintili çıkıntılı arazilerdir.
- Plato: Akarsular tarafından derin vadilerle yarılmış, çevresine göre yüksekte kalmış geniş düzlüklerdir.
- Akarsu Biriktirme Şekilleri:
- Delta: Akarsuların taşıdığı alüvyonları denize veya göle döküldüğü yerde biriktirmesiyle oluşan üçgen şekilli ovalardır. Örnek: Çukurova Deltası.
- Irmak Adası (Kum Adası): Akarsu yatağında eğimin azaldığı yerlerde biriken kum ve çakıllardan oluşan adalardır.
- Birikinti Konisi/Yelpazesi: Akarsuların dağ eteklerinde eğimin azaldığı yerlerde taşıdığı malzemeleri biriktirmesiyle oluşan koni veya yelpaze şekilli birikimlerdir.
- Taban Seviyesi Ovası: Akarsuyun yatağını aşındırma gücünün azaldığı, deniz seviyesine yakın yerlerde oluşturduğu düzlüklerdir.
⚠️ Dikkat: Peribacalarının oluşumunda hem akarsu (sel suları) hem de rüzgar aşındırması etkilidir, ancak ana şekillendirici akarsulardır.
📌 Buzullar
Soğuk iklim bölgelerinde ve yüksek dağlık alanlarda etkili olan dış kuvvettir. Türkiye'de genellikle yüksek dağların zirvelerinde görülür.
- Buzul Aşındırma Şekilleri:
- Sirk Çukuru: Buzulun dağ yamacında oyduğu amfi tiyatro şeklindeki çukurlardır. İçlerinde buzul gölleri bulunabilir.
- Buzul Vadisi (Tekne Vadi): Buzulların vadileri genişletmesi ve derinleştirmesiyle oluşan "U" şekilli vadilerdir.
- Hörgüç Kaya: Buzulların üzerinden geçerken aşındırdığı ve pürüzsüzleştirdiği, deve hörgücüne benzeyen kayalardır.
- Fiyort: Eski buzul vadilerinin deniz suları altında kalmasıyla oluşan girintili kıyılardır. Örnek: Norveç kıyıları.
- Buzul Biriktirme Şekilleri:
- Moren (Buzultaşı): Buzulların taşıyıp biriktirdiği çakıl, kum ve kil gibi unsurlardan oluşan yığınlardır.
- Sander Ovası: Buzul eriyik sularının taşıdığı malzemeleri buzul önünde biriktirmesiyle oluşan düzlüklerdir.
📌 Rüzgarlar
Bitki örtüsünün cılız olduğu kurak ve yarı kurak iklim bölgelerinde (çöllerde) etkili olan dış kuvvettir.
- Rüzgar Aşındırma Şekilleri:
- Mantarkaya: Rüzgarın kayaların alt kısımlarını daha fazla aşındırmasıyla oluşan mantar şekilli kayalardır.
- Tafoni: Kayaların yüzeyinde rüzgar aşındırmasıyla oluşan oyuklardır.
- Şahitkaya: Farklı dirençteki tabakaların rüzgarla farklı aşınması sonucu oluşan basamaklı kayalardır.
- Yardang: Rüzgarın paralel olarak aşındırdığı, uzun ve dar sırtlardır.
- Rüzgar Biriktirme Şekilleri:
- Kumul: Rüzgarların taşıdığı kumları biriktirmesiyle oluşan tepeciklerdir.
- Barkan: Hilal şekilli kumullardır.
- Lös: Rüzgarların taşıdığı ince kum ve tozların birikmesiyle oluşan verimli topraklardır.
📌 Karstik Şekiller (Yer Altı Suları)
Kireçtaşı (kalker), jips (alçı taşı) ve kaya tuzu gibi suda kolay çözünebilen kayaçların yaygın olduğu bölgelerde yer altı sularının etkisiyle oluşur. Türkiye'de Akdeniz Bölgesi'nde yaygındır.
- Karstik Aşındırma Şekilleri:
- Lapya: Karstik arazide erimeyle oluşan en küçük oluklardır.
- Dolin: Lapyaların birleşmesiyle oluşan daha büyük çukurlardır.
- Uvala: Dolinlerin birleşmesiyle oluşan daha geniş çukurlardır.
- Polye: Karstik arazideki en büyük erime çukurlarıdır, tabanlarında verimli topraklar ve akarsular bulunabilir (karstik ovalar). Örnek: Elmalı Polyesi.
- Mağara: Yer altı sularının kayaçları eriterek oluşturduğu boşluklardır.
- Düden: Mağaraların giriş veya çıkış noktalarıdır, suların yer altına sızdığı veya yer yüzüne çıktığı yerlerdir.
- Obruk: Mağara tavanlarının çökmesiyle oluşan derin ve geniş çukurlardır. Örnek: Cennet ve Cehennem Obrukları.
- Karstik Biriktirme Şekilleri:
- Traverten: Karstik suların içindeki kirecin çökelmesiyle oluşan basamaklı yapıdır. Örnek: Pamukkale Travertenleri.
- Sarkıt: Mağara tavanından aşağıya doğru sarkan kireç birikimleridir.
- Dikit: Mağara tabanından yukarıya doğru yükselen kireç birikimleridir.
- Sütun: Sarkıt ve dikitlerin birleşmesiyle oluşan yapılardır.
💡 İpucu: Karstik şekillerin oluşumu için suda kolay çözünen kayaçlar (kireçtaşı, jips, kaya tuzu) ve yeterli yağış (erimeyi sağlayacak su) önemlidir.
📌 Dalgalar ve Akıntılar
Deniz ve okyanus kıyılarında etkili olan dış kuvvetlerdir. Dalgalar aşındırma ve biriktirme, akıntılar ise taşıma ve biriktirme yapar.
- Dalga Aşındırma Şekilleri:
- Falez (Yalıyar): Dalgaların kıyıdaki dik yamaçları aşındırmasıyla oluşan dikliklerdir.
- Aşınım Platformu: Falezlerin önünde, dalga aşındırmasıyla oluşan düzlüklerdir.
- Dalga ve Akıntı Biriktirme Şekilleri:
- Kumsal (Plaj): Dalgaların ve akıntıların taşıdığı kum ve çakılları kıyıda biriktirmesiyle oluşan düzlüklerdir.
- Kıyı Kordonu: Dalgaların ve akıntıların kıyıya paralel olarak taşıdığı malzemeleri biriktirmesiyle oluşan setlerdir.
- Lagün (Deniz Kulağı): Bir koyun önünün kıyı kordonuyla kapanması sonucu oluşan denizle bağlantısı kesilmiş göllerdir. Örnek: Büyükçekmece, Küçükçekmece Gölleri.
- Tombolo (Saplı Ada): Bir adanın kıyı kordonu ile anakaraya bağlanmasıyla oluşan şekildir. Örnek: Kapıdağ Yarımadası (Balıkesir).
⚠️ Dikkat: Falezlerin olduğu kıyılarda delta oluşumu zordur, çünkü kıyı derinliği fazladır ve akarsu alüvyonları biriktiremez.
