Bir sosyolog, 50 farklı şehirde yaptığı araştırmada her şehrin kütüphanesinde en çok ödünç alınan kitapların roman türünde olduğunu tespit ediyor. "Türkiye'deki tüm kütüphanelerde en çok ödünç alınan kitaplar roman türündedir" sonucuna varıyor.
Bu sosyoloğun kullandığı yöntem ile ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
A) Geçerli bir tümdengelim örneğidir
B) Gözlemlenen tüm olguları kapsadığı için kesin sonuç verir
C) Gözlemlenmemiş durumlar için olasılıksal genelleme yapar
D) Zorunlu bir çıkarım yöntemidir
Sosyologun kullandığı yöntem, belirli gözlemlerden (50 şehirdeki kütüphaneler) yola çıkarak daha genel bir sonuca (Türkiye'deki tüm kütüphaneler) ulaşma çabasıdır. Bu tür bir akıl yürütme, felsefede ve bilimsel araştırmalarda "tümevarım" olarak adlandırılır.
- A) Geçerli bir tümdengelim örneğidir: Tümdengelim, genel bir önermeden özel bir sonuca ulaşma yöntemidir. Örneğin, "Tüm insanlar ölümlüdür. Sokrates bir insandır. O halde Sokrates ölümlüdür." Bu örnekte sosyolog, özelden genele doğru bir çıkarım yapmıştır (50 şehirden tüm Türkiye'ye). Dolayısıyla bu bir tümdengelim değil, tümevarım örneğidir. Bu seçenek yanlıştır.
- B) Gözlemlenen tüm olguları kapsadığı için kesin sonuç verir: Sosyolog sadece 50 şehri gözlemlemiştir. Türkiye'deki kütüphane sayısı 50'den çok daha fazladır. Tümevarım yöntemiyle elde edilen sonuçlar, gözlemlenmeyen durumlar için kesinlik taşımaz; sadece bir olasılık sunar. Gözlemlenen tüm olguları kapsamadığı için kesin sonuç verdiğini söylemek doğru değildir. Bu seçenek yanlıştır.
- C) Gözlemlenmemiş durumlar için olasılıksal genelleme yapar: Sosyolog, 50 şehirde elde ettiği bulguyu, gözlemlemediği diğer tüm şehirler ve kütüphaneler için genellemiştir. Tümevarım, örneklemden (50 şehir) yola çıkarak evren (tüm Türkiye) hakkında bir çıkarım yapar. Bu çıkarım, örneklemin temsil gücüne bağlı olarak bir olasılık içerir; yani "büyük ihtimalle böyledir" der, "kesinlikle böyledir" demez. Bu ifade, tümevarım yönteminin temel özelliğini doğru bir şekilde açıklamaktadır. Bu seçenek doğrudur.
- D) Zorunlu bir çıkarım yöntemidir: Zorunlu çıkarım, tümdengelim yönteminin bir özelliğidir. Eğer öncüller doğruysa, sonucun da zorunlu olarak doğru olması gerekir. Tümevarım yönteminde ise öncüller doğru olsa bile, sonucun kesinlikle doğru olması zorunlu değildir; sadece yüksek bir olasılıkla doğru olması beklenir. Gözlemlenmeyen durumlarda farklı sonuçlar çıkma ihtimali her zaman vardır. Bu seçenek yanlıştır.
Cevap C seçeneğidir.
