Hangi seçenekteki cümlede hem "neye" hem de "nereye" sorularına cevap veren dolaylı tümleçler birlikte bulunmaktadır?
A) Çiçekleri vazoya koydu.
B) Mektubu postaneye bıraktı.
C) Çocuğu okula götürdü.
D) Hediyeyi arkadaşına verdi.
Merhaba sevgili öğrenciler!
Bu soruda, bir cümlede hem "neye?" hem de "nereye?" sorularına cevap veren dolaylı tümleçlerin birlikte bulunduğu seçeneği bulmamız isteniyor. Öncelikle dolaylı tümlecin ne olduğunu ve bu soruların ne anlama geldiğini hatırlayalım:
- Dolaylı Tümleç: Yüklemi yer, yön, durum, araç, neden gibi çeşitli açılardan tamamlayan ögedir. "-e/-a", "-de/-da", "-den/-dan" hal eklerini alabilir.
- "Neye?" sorusu: Bir eylemin kime, neye veya hangi soyut kavrama yöneldiğini, hedeflediğini sorar. (Örn: Kitabı rafa koydu. Neye koydu? Rafa.)
- "Nereye?" sorusu: Bir eylemin hangi fiziksel konuma, yere yöneldiğini sorar. (Örn: Eve gitti. Nereye gitti? Eve.)
Bazı durumlarda, özellikle bir kurum veya belirli bir işlev gören bir yer söz konusu olduğunda, aynı dolaylı tümleç hem "nereye?" (fiziksel konum) hem de "neye?" (eylemin hedefi/alıcısı) sorularına cevap verebilir. Şimdi seçenekleri inceleyelim:
- A) Çiçekleri vazoya koydu.
- "Koydu" yüklem.
- "Neyi koydu?" Çiçekleri (belirtili nesne).
- "Nereye koydu?" Vazoya (dolaylı tümleç, yer bildiriyor).
- "Neye koydu?" Vazoya (çiçeklerin konulduğu nesne/hedef anlamında). "Vazoya" kelimesi hem yer hem de nesne anlamı taşısa da, "koymak" fiiliyle daha çok fiziksel konum vurgulanır.
- B) Mektubu postaneye bıraktı.
- "Bıraktı" yüklem.
- "Neyi bıraktı?" Mektubu (belirtili nesne).
- "Nereye bıraktı?" Postaneye (dolaylı tümleç, fiziksel konum bildiriyor).
- "Neye bıraktı?" Postaneye (mektubun bırakıldığı kurum/hedef anlamında). Burada "postane" hem fiziksel bir yer hem de mektubun teslim edildiği bir kurumdur. "Bırakmak" fiili, bir şeyi bir yere *teslim etme, emanet etme* anlamını güçlü bir şekilde taşıdığı için "neye" sorusunun cevabını da belirgin kılar. Bu nedenle, "postaneye" kelimesi hem "nereye?" hem de "neye?" sorularına güçlü bir şekilde cevap vermektedir.
- C) Çocuğu okula götürdü.
- "Götürdü" yüklem.
- "Kimi götürdü?" Çocuğu (belirtili nesne).
- "Nereye götürdü?" Okula (dolaylı tümleç, fiziksel konum bildiriyor).
- "Neye götürdü?" Okula (çocuğun götürüldüğü kurum/hedef anlamında). Bu seçenek B seçeneğine çok benzerdir. Ancak "götürmek" fiili, "bırakmak" fiiline göre daha çok hareketin yönünü ve varış noktasını vurgular. Yine de hem yer hem de hedef anlamı mevcuttur.
- D) Hediyeyi arkadaşına verdi.
- "Verdi" yüklem.
- "Neyi verdi?" Hediyeyi (belirtili nesne).
- "Kime verdi?" Arkadaşına (dolaylı tümleç, insan için "neye?" sorusunun karşılığı olan "kime?" sorusuna cevap verir).
- Bu cümlede "nereye?" sorusuna cevap veren bir dolaylı tümleç bulunmamaktadır. "Arkadaşına" bir yer belirtmez.
Yukarıdaki analizde, B seçeneğindeki "postaneye" kelimesi, hem fiziksel bir yer (nereye?) hem de eylemin yöneldiği, teslim edildiği bir kurum/hedef (neye?) olarak işlev görmektedir. "Bırakmak" fiiliyle birlikte bu anlam daha da güçlenir.
Cevap B seçeneğidir.
