Sevgili öğrenciler, bu tür soruları çözerken, soruda verilen ipuçlarını dikkatlice değerlendirmek çok önemlidir. Hadi soruyu adım adım inceleyelim:
- İlk İpucu: "Orta Asya'da kurulan ilk Türk devletlerinden biri"
Bu ifade, devletin Türk tarihi içinde erken bir dönemde ortaya çıktığını gösteriyor.
- İkinci İpucu: "Museviliği resmî din olarak benimseyen"
Bu, sorunun en belirleyici özelliğidir. Türk devletleri arasında Museviliği resmî din olarak kabul eden tek büyük devlet bu olmuştur.
- Üçüncü İpucu: "İdil Bulgarları ile komşu olan"
Bu ipucu, devletin coğrafi konumunu daraltmamıza yardımcı oluyor. İdil Bulgarları, günümüz Rusya'sının Volga (İdil) Nehri civarında yaşamış bir Türk topluluğudur.
Şimdi seçenekleri bu ipuçları doğrultusunda değerlendirelim:
- A) Uygur Devleti: Uygurlar, Maniheizmi resmî din olarak benimsemişlerdir, Museviliği değil. Ayrıca coğrafi konumları İdil Bulgarları ile komşu olmaya uygun değildir. Bu nedenle A seçeneği yanlıştır.
- C) Kıpçaklar: Kıpçaklar, bir Türk boyu olup, belirli bir dönemde devlet kurmuş olsalar da, Museviliği resmî din olarak benimsememişlerdir. Genellikle Şamanizm ve daha sonra İslam'ı benimsemişlerdir. Bu nedenle C seçeneği yanlıştır.
- D) Peçenekler: Peçenekler de bir Türk boyu olup, Museviliği resmî din olarak benimsememişlerdir. Genellikle Şamanizm ve Hristiyanlık etkisinde kalmışlardır. Bu nedenle D seçeneği yanlıştır.
- B) Hazar Kağanlığı: Hazar Kağanlığı, 7. yüzyıldan 10. yüzyıla kadar Doğu Avrupa ve Kafkasya'da hüküm sürmüş güçlü bir Türk devletidir. Tarihi kaynaklar, Hazar Kağanlığı'nın 8. yüzyılın sonları veya 9. yüzyılın başlarında Museviliği resmî din olarak kabul ettiğini açıkça belirtir. Ayrıca, coğrafi konumları itibarıyla İdil Bulgarları ile komşu olmuşlardır. Tüm bu özellikler Hazar Kağanlığı'nı işaret etmektedir.
Gördüğünüz gibi, sorudaki tüm ipuçları bir araya geldiğinde bizi doğrudan Hazar Kağanlığı'na götürüyor. Bu devlet, Türk tarihinde dinî çeşitliliğin ve hoşgörünün önemli bir örneğidir.
Cevap B seçeneğidir.
