Merhaba sevgili öğrenciler!
Bu soruda, kayaç türlerini ve özellikle tortul kayaçların alt sınıflarını ne kadar iyi bildiğimizi test edeceğiz. Kayaçlar, oluşum şekillerine göre temel olarak üç ana gruba ayrılır: magmatik (püskürük), metamorfik (başkalaşım) ve tortul (sedimanter) kayaçlar. Sorumuz tortul kayaçlarla ilgili olduğu için, bu gruba odaklanalım.
- Tortul Kayaçlar: Mevcut kayaçların aşınması, taşınması, birikmesi ve zamanla sıkışıp çimentolaşmasıyla oluşan kayaçlardır. Tortul kayaçlar da kendi içlerinde üç ana gruba ayrılır:
- 1. Fiziksel (Kırıntılı/Klastik) Tortul Kayaçlar: Diğer kayaçların fiziksel olarak parçalanmasıyla oluşan kum, çakıl, kil gibi kırıntıların birikip sıkışmasıyla oluşur. Örnek: Kumtaşı, Konglomera, Kiltaşı.
- 2. Kimyasal Tortul Kayaçlar: Suda çözünmüş minerallerin kimyasal yollarla (buharlaşma, çökelme vb.) birikmesiyle oluşur. Örnek: Jips (Alçıtaşı), Kaya Tuzu, Kalker (Kireçtaşı), Traverten.
- 3. Organik Tortul Kayaçlar: Bitki ve hayvan kalıntılarının birikip sıkışmasıyla oluşur. Örnek: Kömür, Tebeşir, Mercan Kalkeri.
Şimdi seçenekleri tek tek inceleyelim:
- A) Konglomera: Bu kayaç, çakıl boyutundaki yuvarlak veya köşeli kayaç parçacıklarının doğal bir çimento ile birleşmesiyle oluşur. Bu, fiziksel (kırıntılı) tortul kayaçlara bir örnektir. Dolayısıyla kimyasal tortul kayaç değildir.
- B) Kiltaşı: Kil boyutundaki çok ince tanelerin (kırıntıların) birikip sıkışmasıyla oluşan bir kayaçtır. Bu da fiziksel (kırıntılı) tortul kayaçlara bir örnektir. Dolayısıyla kimyasal tortul kayaç değildir.
- C) Jips (Alçıtaşı): Jips, suda çözünmüş kalsiyum sülfat minerallerinin (CaSO$_4 \cdot 2H_2O$) buharlaşma veya kimyasal çökelme yoluyla birikmesiyle oluşan bir mineral ve kayaçtır. Bu oluşum şekli, onu doğrudan kimyasal tortul kayaçlar sınıfına sokar.
- D) Kömür: Kömür, milyonlarca yıl önce yaşamış bitki kalıntılarının bataklık gibi oksijensiz ortamlarda birikip yüksek basınç ve sıcaklık altında değişime uğramasıyla oluşur. Bu, organik tortul kayaçlara bir örnektir. Dolayısıyla kimyasal tortul kayaç değildir.
Bu bilgilere göre, kimyasal tortul kayaçlara örnek olarak verilebilecek seçenek Jips'tir.
Cevap C seçeneğidir.
