Bu ders notu, "Yapılarına göre cümleler" konusunu temelden kavraman ve KPSS testlerinde başarılı olman için hazırlandı. Test, basit, birleşik, sıralı, bağlı ve eksiltili cümle yapılarını kapsar.
Cümle yapısı, bir cümlenin içinde kaç tane yargı (yüklem) olduğu ve bu yargıların birbirine nasıl bağlandığı ile ilgilidir. Temelde dört ana başlıkta incelenir:
Tek bir yargı (yüklem) bildiren ve içinde fiilimsi ya da başka bir yan cümleciği bulunmayan cümlelerdir.
Örnek: Çocuk, bahçede top oynuyor.
💡 İpucu: Basit cümleler kısa olmak zorunda değildir. Önemli olan tek yargı bildirmesi ve fiilimsi içermemesidir.
Bir temel cümle ve bu temel cümleye bağlı en az bir yan cümleden oluşan cümlelerdir. Yan cümlecik, temel cümlenin herhangi bir ögesi olabilir.
Yan cümlesi fiilimsi (isim-fiil, sıfat-fiil, zarf-fiil) ile kurulan birleşik cümlelerdir.
Örnek: Eve giderken markete uğradı. (giderken: zarf-fiil)
Örnek: Okuyan insanlar her zaman başarılı olur. (okuyan: sıfat-fiil)
⚠️ Dikkat: Fiilimsileri iyi tanımanız, girişik birleşik cümleleri bulmanız için çok önemlidir.
Yan cümlesi "-se / -sa" şart ekiyle kurulan birleşik cümlelerdir.
Örnek: Erken gelirse, birlikte kahvaltı yaparız.
İki cümlenin "ki" bağlacı ile birbirine bağlandığı birleşik cümlelerdir.
Örnek: Anladım ki bu iş böyle yürümez.
💡 İpucu: "Ki" bağlacı ayrı yazılır. Bitişik yazılan "ki" (ilgi eki veya sıfat yapan "ki") ile karıştırmayın.
Bir temel cümlenin içinde başka bir cümlenin (genellikle doğrudan anlatım) yer aldığı birleşik cümlelerdir.
Örnek: Öğretmen "Yarın derse hazırlıklı gelin!" dedi.
Birden çok yüklemi (yani birden çok bağımsız cümleyi) virgül (,) veya noktalı virgül (;) ile birbirine bağlanan cümlelerdir.
Yüklemleri arasında özne, nesne, tümleç gibi herhangi bir ortak öge bulunan sıralı cümlelerdir.
Örnek: Çocuk, topu aldı, arkadaşına verdi. (Ortak öge: Çocuk - özne)
Örnek: Kitabı okudu, çok beğendi. (Ortak öge: Kitabı - nesne)
Yüklemleri arasında hiçbir ortak öge bulunmayan sıralı cümlelerdir.
Örnek: Güneş doğdu, kuşlar ötmeye başladı.
⚠️ Dikkat: Sıralı cümlelerde bağlaç yerine virgül veya noktalı virgül kullanılır.
Birden çok yüklemi (yani birden çok bağımsız cümleyi) "ve, veya, ama, fakat, lakin, ancak, çünkü, oysa, halbuki, hatta, ne... ne..., ister... ister..." gibi bağlaçlarla birbirine bağlanan cümlelerdir.
Örnek: Çok çalıştı ama sınavı kazanamadı.
Örnek: Ne ders çalıştı ne de dışarı çıktı.
💡 İpucu: Bağlı cümlelerdeki bağlaçlar, iki ayrı yargıyı birbirine bağlar.
Yüklemi söylenmemiş, okuyucunun veya dinleyicinin tamamlamasını bekleyen cümlelerdir. Genellikle sonuna üç nokta (...) konulur.
Örnek: Karşımda uçsuz bucaksız bir deniz...
Örnek: Ne kadar da güzel bir hava...
📝 Özet: Cümle yapılarını anlamak için öncelikle fiilimsileri ve yüklemleri doğru tespit etmek çok önemlidir. Her bir cümlenin kaç yargı taşıdığını ve bu yargıların nasıl bağlandığını belirlemek, doğru cevaba ulaşmanın anahtarıdır.
