🎓 11. sınıf psikoloji 2. dönem 1. yazılı Test 1 - Ders Notu
Sevgili öğrenciler, bu ders notu 11. sınıf psikoloji 2. dönem 1. yazılı sınavında karşınıza çıkabilecek "Öğrenme" ve "Bellek" konularının temel kavramlarını sade bir dille özetlemektedir. Başarılar dileriz!
📌 Öğrenme Nedir?
Öğrenme, tekrar ve yaşantılar sonucunda davranışlarda veya davranış potansiyelinde meydana gelen nispeten kalıcı değişikliklerdir. Doğuştan gelen refleksler veya geçici durumlar (hastalık, yorgunluk gibi) öğrenme değildir.
- Kalıcılık: Öğrenilen bilginin veya becerinin uzun süre korunması.
- Yaşantı ve Tekrar: Öğrenmenin temelinde deneyimler ve pratik yatar.
- Davranış Değişikliği: Gözlenebilir bir davranış değişikliği veya gizli bir potansiyel olarak ortaya çıkar.
💡 İpucu: Öğrenme her zaman olumlu bir değişiklik olmak zorunda değildir; kötü alışkanlıklar da öğrenme ürünüdür.
📌 Klasik (Tepkisel) Koşullanma
Ivan Pavlov'un köpekler üzerinde yaptığı deneylerle ortaya çıkan bu öğrenme türü, bir uyarıcıya verilen doğal tepkinin, o uyarıcıyla eşleşen başka bir uyarıcıya da verilmeye başlanmasıdır.
- Koşulsuz Uyarıcı (KU): Doğal olarak bir tepkiyi tetikleyen uyarıcı (Örnek: Et).
- Koşulsuz Tepki (KT): Koşulsuz uyarıcıya verilen doğal tepki (Örnek: Salya salgılama).
- Nötr Uyarıcı (NU): Başlangıçta hiçbir tepkiyi tetiklemeyen uyarıcı (Örnek: Zil sesi).
- Koşullu Uyarıcı (KO): Nötr uyarıcının koşulsuz uyarıcıyla eşleşmesi sonucu tepkiyi tetiklemeye başlayan uyarıcı (Örnek: Zil sesi, etle eşleştikten sonra).
- Koşullu Tepki (KT): Koşullu uyarıcıya verilen öğrenilmiş tepki (Örnek: Zil sesine salya salgılama).
⚠️ Dikkat: Klasik koşullanmada organizma pasiftir, uyarıcıya tepki verir. Fobiler ve bazı duygusal tepkiler bu yolla öğrenilebilir.
📌 Edimsel (Operant) Koşullanma
B.F. Skinner tarafından geliştirilen bu öğrenme türünde, bir davranışın sonuçları (pekiştirme veya ceza) o davranışın gelecekte tekrarlanma olasılığını etkiler.
- Pekiştirme: Bir davranışın gelecekteki yapılma olasılığını artıran her şeydir.
- Olumlu Pekiştirme: Hoşa giden bir uyarıcının ortama eklenmesi (Örnek: Ödevini yapan çocuğa aferin demek).
- Olumsuz Pekiştirme: Hoşa gitmeyen bir uyarıcının ortamdan çıkarılması (Örnek: Ödevini bitiren çocuğun ders çalışmaktan muaf tutulması).
- Ceza: Bir davranışın gelecekteki yapılma olasılığını azaltan her şeydir.
- I. Tip Ceza: Hoşa gitmeyen bir uyarıcının ortama eklenmesi (Örnek: Yaramazlık yapan çocuğa kızmak).
- II. Tip Ceza: Hoşa giden bir uyarıcının ortamdan çıkarılması (Örnek: Yaramazlık yapan çocuğun oyuncağını almak).
💡 İpucu: Edimsel koşullanmada organizma aktiftir, davranışın sonucuna göre hareket eder. Bir hayvanın komutlara uyması veya bir çocuğun odasını toplamayı öğrenmesi edimsel koşullanmaya örnektir.
📌 Gözlem Yoluyla Öğrenme (Sosyal Öğrenme)
Albert Bandura tarafından ortaya konan bu öğrenme türünde, bireyler başkalarının davranışlarını ve bu davranışların sonuçlarını gözlemleyerek öğrenirler. Taklit ve model alma önemlidir.
- Model Alma: Başkalarının davranışlarını örnek alarak öğrenme.
- Pekiştirme Beklentisi: Gözlemlediğimiz davranışın bize de fayda sağlayacağına dair inanç.
- Dolaylı Öğrenme: Başkasının pekiştirildiğini veya cezalandırıldığını görerek öğrenme.
⚠️ Dikkat: Gözlem yoluyla öğrenme, özellikle çocukluk döneminde sosyal becerilerin, dilin ve kültürel normların kazanılmasında çok etkilidir.
📌 Öğrenmeyi Etkileyen Faktörler
Öğrenme sürecini hem öğrenenle ilgili hem de öğrenme materyali ve ortamıyla ilgili birçok faktör etkiler.
- Öğrenenle İlgili Faktörler:
- Hazırbulunuşluk (Olgunlaşma, ön bilgi, motivasyon).
- Zeka ve yetenek.
- Genel uyarılmışlık hali (Dikkat ve konsantrasyon).
- Kaygı düzeyi (Optimal kaygı öğrenmeyi artırırken, aşırı kaygı engeller).
- Öğrenme Materyaliyle İlgili Faktörler:
- Anlamlılık (Materyalin öğrenen için ne kadar anlamlı olduğu).
- Telaffuz edilebilirlik (Materyalin kolayca telaffuz edilebilir olması).
- Kavramsal gruplandırma (Materyalin kategorize edilebilir olması).
- Öğrenme Ortamıyla İlgili Faktörler:
- Ortamın fiziksel koşulları (Sıcaklık, ışık, gürültü).
- Öğretmenin tutumu ve öğretim yöntemleri.
📌 Bellek Nedir?
Bellek, öğrenilen bilgileri depolama, saklama ve gerektiğinde geri çağırma yeteneğidir. İnsan zihninin en karmaşık ve hayati işlevlerinden biridir.
- Kodlama: Bilginin belleğe kaydedilmesi.
- Depolama: Kodlanan bilginin saklanması.
- Geri Getirme: Depolanan bilginin bilinç düzeyine çıkarılması.
📌 Bellek Türleri
Bellek, bilgiyi ne kadar süreyle ve ne şekilde sakladığına göre farklı türlere ayrılır.
- Duyusal Bellek: Çevreden gelen duyusal bilgiyi çok kısa bir süre (saniyenin kesirleri kadar) ham haliyle tutar. Kapasitesi çok geniştir ancak depolama süresi çok kısadır.
- Kısa Süreli Bellek (Çalışma Belleği): Duyusal bellekten seçilen veya uzun süreli bellekten geri çağrılan bilgileri geçici olarak tutar. Kapasitesi sınırlıdır (yaklaşık 7 ± 2 birim bilgi) ve depolama süresi 15-30 saniye kadardır. Bilgiyi işleme ve üzerinde çalışma burada gerçekleşir.
- Uzun Süreli Bellek: Bilgileri sınırsız bir kapasiteyle ve çok uzun süre (ömür boyu) saklayabilen bellektir.
- Açık (Bildirimsel) Bellek: Bilinçli olarak hatırlanan bilgilerdir.
- Anısal Bellek (Episodik): Kişisel deneyimler, olaylar (Örnek: Dün ne yedin?).
- Anlamsal Bellek (Semantik): Genel bilgiler, kavramlar, olgular (Örnek: Türkiye'nin başkenti neresi?).
- Örtük (Bildirimsel Olmayan) Bellek: Bilinçli farkındalık olmadan ortaya çıkan bellek türüdür.
- İşlemsel Bellek (Prosedürel): Beceriler, alışkanlıklar (Örnek: Bisiklete binmek, piyano çalmak).
- Koşullanmış Tepkiler: Klasik koşullanma ile öğrenilen tepkiler.
💡 İpucu: Bilgiyi kısa süreli bellekten uzun süreli belleğe aktarmak için tekrar, anlamlandırma ve kodlama stratejileri kullanmak önemlidir.
📌 Unutma
Unutma, depolanmış bilginin geri çağrılamaması veya hatırlanamaması durumudur. Çeşitli nedenleri vardır.
- İz Karışması (Engelleme): Yeni öğrenilen bilgilerin eski bilgileri, veya eski bilgilerin yeni bilgileri hatırlamayı zorlaştırması.
- İleriye Ket Vurma: Eski öğrenilen bilgilerin yeni bilgilerin hatırlanmasını engellemesi (Örnek: Eski telefon numarasının yeni numarayı hatırlamayı zorlaştırması).
- Geriye Ket Vurma: Yeni öğrenilen bilgilerin eski bilgilerin hatırlanmasını engellemesi (Örnek: Yeni bir dil öğrenirken eski dili unutmaya başlamak).
- İz Bozulması (Kullanmama): Bilginin zamanla ve kullanılmadığı için zayıflaması veya kaybolması.
- Bastırma (Motivasyonlu Unutma): Travmatik veya istenmeyen anıların bilinçdışına itilerek hatırlanmasının engellenmesi.
- Geri Getirme Başarısızlığı: Bilginin bellekte olmasına rağmen, doğru ipuçları olmadığı için hatırlanamaması.
⚠️ Dikkat: Unutma her zaman kötü bir şey değildir; beynin gereksiz bilgileri eleyerek önemli bilgilere yer açmasına yardımcı olur.
