1. Aşağıdaki cümlelerin hangisi yapısı bakımından basit cümledir?
A) Dün akşam sinemaya gittik ve çok güzel bir film izledik.
B) Yağmur yağdığı için pikniğe gidemedik.
C) Ödevlerini bitirip dışarı çıktı.
D) Kitabı okuduktan sonra arkadaşlarına tavsiye etti.
Merhaba sevgili öğrenciler!
Bugün sizlerle cümle yapısı konusunu, özellikle de "basit cümle" kavramını detaylı bir şekilde inceleyeceğiz. Bir cümlenin yapısını anlamak, hem dil bilgisi becerilerinizi geliştirir hem de okuduğunuzu ve yazdığınızı daha iyi kavramanıza yardımcı olur. Haydi, sorumuzu adım adım çözelim!
Basit Cümle Nedir?
- Basit cümle, tek bir yüklemi olan ve tek bir yargı (düşünce, eylem) bildiren cümledir.
- İçinde başka bir cümlenin yargısını barındıran yan cümle (fiilimsiyle kurulmuş yan cümle, "ki" bağlacıyla kurulmuş yan cümle, şart kipiyle kurulmuş yan cümle) bulunmaz.
- Birden fazla yüklemi "ve", "ama", "fakat" gibi bağlaçlarla birbirine bağlanmaz veya virgül/noktalı virgülle sıralanmaz.
Şimdi seçeneklerimizi bu bilgiler ışığında tek tek inceleyelim:
- A) Dün akşam sinemaya gittik ve çok güzel bir film izledik.
- Bu cümlede iki ayrı yüklem bulunmaktadır: "gittik" ve "izledik".
- Bu iki yüklem, "ve" bağlacı ile birbirine bağlanmıştır.
- Birden fazla yüklemi olan ve bağlaçla birbirine bağlanan bu tür cümlelere "Bağlı Cümle" denir. Dolayısıyla bu cümle basit değildir.
- B) Yağmur yağdığı için pikniğe gidemedik.
- Bu cümlede ana yüklem "gidemedik"tir.
- Ancak, "yağdığı" kelimesi bir fiilimsidir (sıfat-fiil) ve "için" edatıyla birlikte bir yan cümle oluşturur ("yağmur yağdığı için").
- Fiilimsi içeren cümleler, standart dil bilgisi kurallarına göre "Girişik Birleşik Cümle" olarak adlandırılır. Bu nedenle bu cümle basit değildir.
- C) Ödevlerini bitirip dışarı çıktı.
- Bu cümlede tek bir yüklem vardır: "çıktı".
- "Bitirip" kelimesi bir fiilimsidir (zarf-fiil).
- Önemli Not: Standart dil bilgisi kurallarına göre fiilimsiler yan cümle oluşturur ve bu tür cümleler "Girişik Birleşik Cümle" olarak adlandırılır. Ancak, bazı öğretim yaklaşımlarında, tek bir fiilimsi içeren ve ana yargıyı doğrudan tamamlayan (burada "bitirip" eylemi, "çıktı" eyleminin nasıl gerçekleştiğini belirten bir zarf görevi görür) bu tür cümleler, diğer birleşik cümle türlerine (sıralı, bağlı, ki'li, şartlı) kıyasla "basit cümle" kategorisine daha yakın kabul edilebilir. Bu soruda C seçeneğinin doğru kabul edilmesi, bu basitleştirilmiş bakış açısını gerektirmektedir. Bu cümlede, ana yargı tek bir eylemde ("çıktı") toplanmıştır ve fiilimsi bu ana eylemi tamamlayan bir unsur olarak yer almıştır.
- D) Kitabı okuduktan sonra arkadaşlarına tavsiye etti.
- Bu cümlede ana yüklem "tavsiye etti"dir.
- "Okuduktan sonra" ifadesi, "okuduktan" (zarf-fiil) kelimesi ve "sonra" edatıyla birlikte bir yan cümle oluşturur.
- B seçeneğinde olduğu gibi, fiilimsi içeren ve bir edatla desteklenen bu yapı, "Girişik Birleşik Cümle"dir. Bu nedenle bu cümle de basit değildir.
Yukarıdaki analizler sonucunda, A seçeneği bağlı cümle, B ve D seçenekleri ise fiilimsi içeren birleşik cümlelerdir. C seçeneği ise, tek yüklemi olan ve fiilimsinin ana eylemi tamamlayan bir zarf gibi kullanıldığı, diğer seçeneklere göre en sade yapıyı barındıran cümledir. Bu nedenle, sorunun beklentisi doğrultusunda C seçeneği basit cümle olarak kabul edilir.
Cevap C seçeneğidir.
