Soru:
$20.$ yüzyıl felsefesini hazırlayan düşünce ortamı, önceki yüzyıllarda bilimde ve felsefede yaşanan köklü değişimlerle şekillenmiştir. Özellikle klasik fiziğin mutlakiyetçi anlayışının sarsılması, bilimin temelindeki kesinlik algısını derinden etkilemiştir. Bu durum, felsefenin de varlık, bilgi ve değer kavramlarını yeniden sorgulamasına yol açmıştır.
Aşağıdakilerden hangisi, $20.$ yüzyıl felsefesini hazırlayan bilimsel gelişmelerden biri değildir?
A) Einstein'ın görelilik kuramıyla uzay ve zamanın mutlak olmadığının ortaya konulması
B) Kuantum fiziği ile madde ve enerjinin parçacık-dalga ikiliği gösterdiğinin anlaşılması
C) Darwin'in evrim teorisiyle canlı türlerinin değişmezliği fikrinin reddedilmesi
D) Freud'un psikanalizi ile bilinçdışının insan davranışları üzerindeki etkisinin keşfedilmesi
E) Newton fiziği ile evrenin mekanik bir düzen içinde işlediğinin açıklanması
Doğru Cevap: E
✍️ Çözüm:Bu soru, $20.$ yüzyıl felsefesini hazırlayan düşünsel ve bilimsel ortamı anlamamızı gerektirmektedir. Seçenekleri tek tek değerlendirelim:
- [A] Einstein'ın görelilik kuramıyla uzay ve zamanın mutlak olmadığının ortaya konulması: Einstein'ın görelilik kuramı ($1905$ ve $1915$) $20.$ yüzyılın başlarında ortaya çıkmış, klasik fizik anlayışını derinden sarsmış ve $20.$ yüzyıl felsefesinin bilgi, varlık ve gerçeklik algılarını yeniden sorgulamasına yol açmıştır. Bu, $20.$ yüzyıl felsefesini hazırlayan önemli bir bilimsel gelişmedir.
- [B] Kuantum fiziği ile madde ve enerjinin parçacık-dalga ikiliği gösterdiğinin anlaşılması: Kuantum fiziği de $20.$ yüzyılın başlarında gelişen ve klasik fizik yasalarını mikro düzeyde geçersiz kılan bir alandır. Belirsizlik ilkesi gibi kavramlar, bilimin kesinlik ve öngörülebilirlik iddialarını zayıflatmış, felsefede nedensellik ve determinizm tartışmalarını yeniden alevlendirmiştir. Bu da $20.$ yüzyıl felsefesini hazırlayan bir bilimsel gelişmedir.
- [C] Darwin'in evrim teorisiyle canlı türlerinin değişmezliği fikrinin reddedilmesi: Darwin'in evrim teorisi ($19.$ yüzyılın ortaları) her ne kadar $20.$ yüzyıl öncesinde ortaya çıkmış olsa da, etkileri $20.$ yüzyılda felsefeyi derinden etkilemeye devam etmiştir. İnsan doğası, ahlak ve din gibi konularda köklü değişimlere yol açarak $20.$ yüzyıl felsefesinin zeminini hazırlayan önemli bir unsurdur.
- [D] Freud'un psikanalizi ile bilinçdışının insan davranışları üzerindeki etkisinin keşfedilmesi: Freud'un psikanalizi ($19.$ yüzyılın sonları ve $20.$ yüzyılın başları) insanı anlamada yeni bir boyut açmıştır. Bilinçdışının keşfi, rasyonel insan anlayışını sorgulatmış ve felsefede özne, özgürlük ve sorumluluk gibi kavramların farklı bir bakış açısıyla ele alınmasına neden olmuştur. Bu da $20.$ yüzyıl felsefesini hazırlayan önemli bir düşünsel gelişmedir.
- [E] Newton fiziği ile evrenin mekanik bir düzen içinde işlediğinin açıklanması: Newton fiziği ($17.$ yüzyıl) evrenin saat gibi işleyen, determinist ve mekanik bir düzen içinde olduğunu öne sürmüştür. Bu anlayış, $18.$ ve $19.$ yüzyıl felsefesine (özellikle Aydınlanma ve Pozitivizm) egemen olmuş, ancak $20.$ yüzyılda Einstein ve kuantum fiziği tarafından sarsılmıştır. Dolayısıyla Newton fiziği, $20.$ yüzyıl felsefesini hazırlayan değil, aksine $20.$ yüzyıl felsefesinin sorguladığı ve eleştirdiği bir düşünce ortamının temelini oluşturan eski bir bilimsel paradigmadır.
Bu nedenle, Newton fiziği $20.$ yüzyıl felsefesini hazırlayan gelişmelerden biri değildir; tam tersine, $20.$ yüzyıl felsefesinin eleştirel bir başlangıç noktası olarak ele aldığı bir önceki dönemin bilimsel anlayışıdır.
