🧬 2026 TYT Kimya: Baskın ve Çekinik Genler Dünyasına Hoş Geldin!
Genler, anne ve babamızdan aldığımız ve özelliklerimizi belirleyen kalıtım birimleridir. Bu genler, her bir özelliğimiz için farklı versiyonlara sahip olabilir. İşte bu farklı versiyonlara alel diyoruz. Baskın ve çekinik genler de, bu aleller arasındaki etkileşimi açıklar.
👑 Baskın Gen Nedir?
- 💪 Tanım: Baskın gen, bir özellik üzerinde etkisini her zaman gösteren gendir. Yani, bir bireyde baskın gen bulunuyorsa, o özelliğin o bireyde görülmesi kaçınılmazdır.
- ✍️ Gösterimi: Genellikle büyük harflerle (örneğin, A) gösterilir.
- 🌱 Örnek: Bezelyelerde mor çiçek rengi, beyaz çiçek rengine baskındır. Eğer bir bezelye bitkisinde mor çiçek genini temsil eden baskın bir alel (A) varsa, bitkinin çiçekleri kesinlikle mor olacaktır.
🙈 Çekinik Gen Nedir?
- 😥 Tanım: Çekinik gen, etkisini gösterebilmesi için aynı alelden iki tane bulunması gereken gendir. Yani, bir bireyde çekinik genin etkisini görebilmek için, o bireyin hem annesinden hem de babasından aynı çekinik geni alması gerekir.
- ✍️ Gösterimi: Genellikle küçük harflerle (örneğin, a) gösterilir.
- 🌱 Örnek: Bezelyelerde beyaz çiçek rengi, çekinik bir özelliktir. Bir bezelye bitkisinin beyaz çiçekli olabilmesi için, her iki alelinin de beyaz çiçek genini (aa) taşıması gerekir.
🤝 Baskın ve Çekinik Genlerin Etkileşimi
Baskın ve çekinik genler bir araya geldiğinde farklı genotipler ortaya çıkar:
- 💯 Homozigot Baskın (AA): Bireyde baskın genin iki kopyası bulunur. Bu durumda, baskın özellik fenotipte (dış görünüşte) belirgin şekilde görülür.
- 🧮 Heterozigot (Aa): Bireyde bir baskın ve bir çekinik gen bulunur. Baskın gen, çekinik genin etkisini baskıladığı için yine baskın özellik fenotipte görülür.
- 0️⃣ Homozigot Çekinik (aa): Bireyde çekinik genin iki kopyası bulunur. Bu durumda, çekinik özellik fenotipte görülür.
🤔 Genotip ve Fenotip Kavramları
- 🧬 Genotip: Bir bireyin sahip olduğu genetik yapıdır. Örneğin, AA, Aa veya aa gibi.
- 👁️🗨️ Fenotip: Bir bireyin dış görünüşüdür. Genotipin etkisiyle ortaya çıkar. Örneğin, mor çiçekli veya beyaz çiçekli olmak gibi.
💡 Örnek Soru ve Çözümü
Soru: Heterozigot mor çiçekli (Aa) iki bezelye bitkisi çaprazlanırsa, oluşacak yavruların fenotip oranları ne olur?
Çözüm:
Çaprazlamayı Punnett karesi ile gösterelim:
|
A |
a |
| A |
AA (Mor) |
Aa (Mor) |
| a |
Aa (Mor) |
aa (Beyaz) |
Sonuç olarak:
- 3/4 olasılıkla mor çiçekli (AA veya Aa)
- 1/4 olasılıkla beyaz çiçekli (aa)
Yani, fenotip oranı 3:1 (mor:beyaz) olur.
